Pierwsze starcie z Afrika Korps

20 lutego 1941 roku pluton samochodów pancernych brytyjskiego pułku 1st King’s Dragoon Guards pod dowództwem por. Edgara Williamsa, patrolujący pustynię na zachód od Al-Ukajli (El Agheili), wymienił ogień z obcymi pojazdami opancerzonymi. Były to ośmiokołowe samochody pancerne, jakich Brytyjczycy nie widzieli dotąd w Afryce: wozy niemieckiego 3 Batalionu Rozpoznawczego, który niespełna tydzień wcześniej wyładował się w Trypolisie. Według australijskiej historii oficjalnej Gavina Longa były to pierwsze niemieckie wozy bojowe, jakie wojska brytyjskie spotkały w Afryce. Nikt nie zginął, a w sztabach na tyłach jeszcze nie chciano wierzyć, że na pustyni pojawili się Niemcy.

Data 20 lutego jest więc poprawna, wymaga jednak wyjaśnienia. 20 lutego doszło jedynie do krótkiej wymiany strzałów między patrolami. Pierwszym prawdziwym starciem, z rozbitymi pojazdami i jeńcami, była niemiecka zasadzka z 24 lutego, również w okolicy Al-Ukajli, i to ją część opracowań, m.in. kolejny tom australijskiej historii oficjalnej, pióra Bartona Maughana, nazywa pierwszym kontaktem obu armii na lądzie w Afryce. Sama Al-Ukajla nie leży zresztą w zachodniej Libii, lecz w środkowej części jej wybrzeża, w najgłębszym zakątku zatoki Wielka Syrta, tuż po cyrenajskiej stronie dawnej granicy Trypolitanii i Cyrenajki. W lutym 1941 roku była najdalej na zachód wysuniętym punktem brytyjskiego podboju.

Niemcy nad Wielką Syrtą

Jeszcze kilka tygodni wcześniej obecność Niemców w Libii wydawała się mało prawdopodobna. Po kapitulacji resztek włoskiej 10 Armii pod Beda Fomm 7 lutego brytyjskie patrole doszły 9 lutego do Al-Ukajli, a w Trypolitanii nie było już armii, która mogłaby powstrzymać zdecydowany marsz na zachód. W niemieckich i włoskich sztabach jeszcze 12 lutego zastanawiano się, czy warto wysyłać do Afryki niemieckie jednostki „tylko po to, by trafiły do niewoli”. Generał Richard O’Connor, zwycięzca z operacji „Compass”, był przekonany, że zdoła zdobyć resztę Libii. Jak napisał kilka tygodni później, wysłałby od razu grupę wsparcia 7 Dywizji Pancernej do Syrty, utworzył z najlepszych czołgów nowe zgrupowanie pancerne i około 20 lutego ruszyłby z Syrty dalej. Właśnie w dniu, który O’Connor wyznaczał sobie na wymarsz spod Syrty, jego żołnierze spotkali pod Al-Ukajlą pierwszych Niemców.

Hitler obiecał Włochom pomoc już w styczniu, w Berghofie, a na początku lutego rozszerzył plan: w ramach operacji „Sonnenblume” do Libii miała trafić 5 Dywizja Lekka, a później cała dywizja pancerna. Dowódcą wojsk niemieckich w Afryce został gen. por. Erwin Rommel, który 12 lutego przyleciał do Trypolisu, a 14 lutego przyjął w porcie pierwsze oddziały: 3 Batalion Rozpoznawczy mjr. Irnfrieda von Wechmara i 39 Batalion Przeciwpancerny. Rommel nie zamierzał czekać na umocnienia pod Trypolisem. Mussolini już 10 lutego polecił bronić Trypolitanii jak najdalej na wschodzie, a nowy dowódca niemiecki od razu wysłał batalion rozpoznawczy drogą nadmorską do Syrty, odległej od Trypolisu o blisko 500 kilometrów. Niemcy dotarli tam 16 lutego, a 18 lutego ich czołówki stanęły w An-Naufalijji (Nofilii), około 120 kilometrów od Al-Ukajli. Nowy korpus dostał wtedy także nazwę: od 19 lutego wojska niemieckie w Libii nazywano Deutsches Afrika Korps.

Siły Osi na froncie były wciąż skromne. Włoskie dywizje piechoty „Pavia” i „Bologna” oraz dywizja pancerna „Ariete”, uzbrojona tylko w lekkie czołgi, ściągały w rejon Syrty, sztab 5 Dywizji Lekkiej przybył do Trypolisu 21 lutego, a jej pułk pancerny miał dotrzeć dopiero w marcu. Dlatego Rommel wysyłał na wschód małe, ruchliwe grupy i kazał budować makiety czołgów na podwoziach samochodów, by przeciwnik przecenił jego siły. Zadaniem batalionu Wechmara było ustalić, gdzie są Brytyjczycy i jak są silni.

„Minimalna możliwa siła”

Po drugiej stronie frontu Brytyjczycy właśnie rozbierali swoją zwycięską armię. 12 lutego Winston Churchill pogratulował gen. Archibaldowi Wavellowi zdobycia Cyrenajki „trzy tygodnie przed czasem”, ale zarazem przypomniał, że od tej chwili jego „głównym wysiłkiem” ma być pomoc dla Grecji, a to wyklucza poważne działania przeciw Trypolisowi. Do Kairu wybierali się już minister spraw zagranicznych Anthony Eden i szef Imperialnego Sztabu Generalnego gen. John Dill, by przygotować wysłanie do Grecji korpusu ekspedycyjnego. Wavell przeznaczył na tę wyprawę większość swoich najlepszych oddziałów, a Cyrenajkę postanowił utrzymać, jak to sam ujął, „minimalną możliwą siłą”.

Kwaterę XIII Korpusu rozwiązano, a O’Connor wrócił nad Nil jako dowódca wojsk brytyjskich w Egipcie. Cyrenajką jako gubernator wojskowy zarządzał gen. Henry Maitland Wilson, wyznaczony wkrótce na dowódcę wyprawy greckiej; 27 lutego zastąpił go gen. Philip Neame, kawaler Krzyża Wiktorii z pierwszej wojny światowej, saper, który nigdy nie dowodził wojskami pancernymi. Wyczerpana 7 Dywizja Pancerna od 18 lutego odchodziła do Egiptu na remont, a na jej miejsce przyszła nowo przybyła z Anglii 2 Dywizja Pancerna gen. Michaela Gambiera-Parry’ego, który objął ją 12 lutego. Dywizja przypłynęła ze zużytymi czołgami, z gąsienicami, które według ówczesnego dowódcy dywizji były „praktycznie zdarte”, a pod koniec lutego oddała jeszcze jedną brygadę pancerną na potrzeby wyprawy greckiej. W Cyrenajce zostały z niej słaba 3 Brygada Pancerna i grupa wsparcia.

Front pod Al-Ukajlą trzymała 17 Brygada Australijska bryg. Stanleya Savige’a z 6 Dywizji gen. Ivena Mackaya, okopana w wydmach pod Marsa al-Burajką (Mersa Bregą), gdzie podejścia osłaniały słone bagna. Rozpoznanie dalej na zachód prowadził właśnie 1st King’s Dragoon Guards, stary pułk kawalerii, który dopiero w styczniu dostał południowoafrykańskie samochody pancerne Marmon-Herrington. Uzbrojone w karabiny maszynowe i karabin przeciwpancerny Boys, ustępowały niemieckim ośmiokołowcom z działkiem 20 mm zarówno siłą ognia, jak i dzielnością terenową. Weterani 6 Dywizji Australijskiej mieli wkrótce popłynąć do Grecji, a ich miejsce zająć niedoszkolona i niedozbrojona 9 Dywizja Australijska gen. Leslie Morsheada, którą dowódca wojsk australijskich gen. Thomas Blamey pod koniec lutego złożył z najmniej wyszkolonych brygad, bo najlepsze chciał wysłać do Grecji.

Wavell uważał to ryzyko za uzasadnione. Szacował, że Niemcy będą potrzebowali co najmniej dwóch miesięcy od wylądowania w Trypolisie, by przygotować poważne natarcie, i że Cyrenajce nie grozi nic przed majem. Uważał też, że Niemcy nie zaryzykują przerzucenia przez Morze Śródziemne dużych sił pancernych. W chwili gdy patrol Williamsa wymieniał strzały z Niemcami pod Al-Ukajlą, ta ocena była już nieaktualna.

Patrole pod Al-Ukajlą

Meldunek Williamsa z 20 lutego nie wywołał w sztabach poruszenia. Savige’owi doradzono początkowo, że wozy, z którymi strzelali się jego kawalerzyści, to najpewniej włoskie samochody pancerne Fiat-Ansaldo. Następnego dnia lotnik zwiadowczy zobaczył kolumnę szesnastu pojazdów, wśród nich trzy ośmiokołowe samochody pancerne, których załogi nosiły mundury innego koloru niż wszystko, co widział dotąd w Libii. Savige uznał wówczas, że ma przed sobą Niemców. Sztaby na tyłach nie podzielały jego niepokoju. Jeszcze 23 lutego dowództwo w Cyrenajce pisało w instrukcji dla gen. Mackaya, że nic nie wskazuje, by nieprzyjaciel zamierzał nacierać z Trypolitanii, i że jego główny wysiłek nadal będzie się rozgrywał w powietrzu. Kronika pułku King’s Dragoon Guards wspominała później, że jego meldunki przyjmowano z rezerwą, jakby kilku młodych dowódców plutonów, „nowych w tym fachu”, dopatrzyło się Niemców we włoskiej straży tylnej.

Złudzenia rozwiały się 24 lutego. Dwa plutony samochodów pancernych King’s Dragoon Guards, w tym pluton Williamsa, oraz pluton australijskich dział przeciwpancernych z 16 Kompanii Przeciwpancernej por. T. Rowleya patrolowały okolice Al-Ukajli, gdy wpadły w zasadzkę niemieckiego oddziału. Według australijskiej historii oficjalnej Niemcy mieli siedem czołgów, trzy samochody pancerne i czternaście motocykli z przyczepami. Ponieważ pułk pancerny 5 Dywizji Lekkiej był jeszcze w drodze do Afryki, „czołgi” były najpewniej innymi wozami bojowymi batalionu Wechmara. Według relacji niemieckich Niemcy zniszczyli jeden brytyjski samochód pancerny, dwa lekkie wozy rozpoznawcze i ciężarówkę, sami nie ponosząc strat. Rowley i dwóch członków załogi unieruchomionego samochodu pancernego trafili do niewoli, a Niemcy odjechali, holując zdobyczny wóz.

Następnego dnia Savige wysłał na zachód szwadron samochodów pancernych z dwoma plutonami piechoty i działami polowymi i przeciwpancernymi, by odpłacić Niemcom tą samą monetą. Zasadzka czekała cztery dni, ale niemiecki patrol już się nie pojawił. 27 lutego nadleciało za to silne zgrupowanie samolotów, które uszkodziło trzy samochody pancerne i dwie ciężarówki, a dziewięciu żołnierzy zabiło lub raniło. 24 lutego zwiad lotniczy zauważył kolumnę 500 pojazdów jadącą z Misraty na południe, wzdłuż wybrzeża zatoki, a 28 lutego ta sama kolumna była już blisko granicy Cyrenajki. Gen. Mackay, który 24 lutego przejął dowodzenie na froncie po odejściu sztabu korpusu australijskiego, pisał w notatce z 28 lutego, że możliwości próby odbicia Cyrenajki przez nieprzyjaciela „nie można lekceważyć”, i polecił wykorzystać styczność z Niemcami, by poznać ich taktykę.

Miejsce w wojnie

Potyczki z 20 i 24 lutego były drobne, ale otworzyły dwuletni pojedynek Niemców i Brytyjczyków na pustyni libijskiej i egipskiej. Pokazały też od razu to, co miało zaważyć na następnych tygodniach: niemieckie oddziały rozpoznawcze były szybsze i lepiej uzbrojone od brytyjskich, a dowództwo brytyjskie nie doceniało ani ich liczebności, ani zamiarów ich dowódcy. Wavell 2 marca przyznawał już, że w Trypolitanii są niemieckie wojska pancerne, ale sądził, że nieprzyjaciel najwyżej „wypróbuje” Brytyjczyków patrolami pod Al-Ukajlą. Na początku marca do Grecji ruszyły pierwsze transporty wojsk, które jeszcze niedawno zdobywały Cyrenajkę.

Rommel, który miał rozkaz bronić Trypolitanii i czekać na drugą dywizję pancerną, wykorzystał tę słabość szybciej, niż ktokolwiek się spodziewał. 24 marca jego wojska zajęły Al-Ukajlę, 31 marca uderzyły pod Marsa al-Burajką, a na początku kwietnia odebrały Bengazi i w niespełna dwa tygodnie wyparły Brytyjczyków z całej Cyrenajki, z wyjątkiem oblężonego Tobruku. Rozbita została 2 Dywizja Pancerna, pod Mechili do niewoli trafił gen. Gambier-Parry, a w nocy z 6 na 7 kwietnia niemiecki patrol pojmał gen. Neame’a i gen. O’Connora, wysłanego mu na pomoc przez Wavella. Batalion Wechmara, który jako pierwszy zetknął się z Brytyjczykami pod Al-Ukajlą, szedł w tej ofensywie na czele i jako jeden z pierwszych wszedł do Bengazi.

Por. Williams, który 20 lutego wymienił z Niemcami pierwsze strzały, został później jednym z najważniejszych brytyjskich oficerów wywiadu tej wojny, szefem wywiadu gen. Bernarda Montgomery’ego w 8 Armii i w 21 Grupie Armii. Wojna na pustyni, która zaczęła się od jego patrolu, trwała jeszcze ponad dwa lata i stała się dla Rommla źródłem legendy „Lisa Pustyni”. Zakończyła się dopiero w maju 1943 roku kapitulacją wojsk niemieckich i włoskich w Tunezji.