Ugo Cavallero

Ugo Cavallero był najzdolniejszym, a zarazem najbardziej kontrowersyjnym z generałów, którzy kierowali wojną faszystowskich Włoch. Oficer sztabowy z wykształceniem matematycznym, współautor planów zwycięskich bitew z 1918 roku, potem polityk, menedżer przemysłu zbrojeniowego i kolonialny dowódca w Etiopii, w grudniu 1940 roku zastąpił marszałka Pietra Badoglia na stanowisku szefa sztabu generalnego, w chwili gdy armia włoska przegrywała jednocześnie w Albanii i w Afryce. Wrogowie, na czele z Galeazzem Ciano, uważali go za dworaka, który mówi Mussoliniemu to, co ten chce usłyszeć. Część historyków widzi w nim jedynego włoskiego dowódcę, który rozumiał, że wojnę w Afryce rozstrzyga panowanie na morzu. Zginął we wrześniu 1943 roku w okolicznościach, których do dziś nie wyjaśniono.

Młodość i pierwsza wojna światowa

Urodził się 20 września 1880 roku w Casale Monferrato w Piemoncie, w zamożnej rodzinie Gaspare Cavallero i Marii Scagliotti. W 1898 roku wstąpił do akademii wojskowej w Modenie, którą ukończył w 1900 roku jako podporucznik piechoty. Studiował też matematykę na uniwersytecie w Turynie, znał dobrze niemiecki i angielski, a w 1911 roku ukończył szkołę wojenną jako najlepszy na swoim kursie.

W czasie wojny włosko-tureckiej i walk z oporem arabskim, które po niej trwały, służył w Libii jako oficer sztabowy i w 1913 roku otrzymał brązowy medal za męstwo. Po przystąpieniu Włoch do pierwszej wojny światowej w maju 1915 roku trafił do biura operacyjnego naczelnego dowództwa (Comando Supremo) i pozostał w nim do końca wojny. Po klęsce pod Caporetto jesienią 1917 roku, jako podpułkownik, stanął na czele biura operacyjnego i stał się bliskim współpracownikiem zastępcy szefa sztabu, generała Badoglia. Miał duży udział w opracowaniu planów obrony nad Piawą w czerwcu 1918 roku i ofensywy, która jesienią 1918 roku zakończyła się zwycięstwem pod Vittorio Veneto. W wieku zaledwie trzydziestu ośmiu lat został generałem brygady, a w 1919 roku reprezentował Włochy w międzysojuszniczym komitecie wojskowym w Wersalu.

Polityk i przemysłowiec

W 1920 roku, przekonany, że przy nadmiarze starszych generałów nie zrobi szybkiej kariery, przeszedł na własną prośbę w stan nieczynny i zajął się przemysłem. Był między innymi dyrektorem w koncernie Pirelli. W tych latach zbliżył się do faszystów, a zwłaszcza do Roberta Farinacciego, jednego z najbardziej radykalnych przywódców partii.

W maju 1925 roku, gdy Mussolini sam objął ministerstwa wojskowe, mianował Cavallero podsekretarzem stanu w Ministerstwie Wojny. W praktyce to on kierował ministerstwem i wraz z Badogliem, od 1925 roku szefem Naczelnego Sztabu Generalnego, przeprowadził reorganizację armii. W 1926 roku został senatorem, a w 1927 roku generałem dywizji. Współpraca z dawnym przełożonym szybko zamieniła się jednak w zaciekłą rywalizację. Cavallero przypisuje się reformę z 1927 roku, która mocno ograniczyła uprawnienia szefa sztabu generalnego. Na jednej z uroczystości wojskowych obaj generałowie publicznie odmówili sobie nawzajem pozdrowienia. W 1928 roku, z inicjatywy króla Wiktora Emanuela III, Cavallero musiał odejść z rządu. Na pożegnanie otrzymał tytuł hrabiowski.

Wrócił do przemysłu jako prezes koncernu Ansaldo w Genui, jednego z głównych producentów okrętów, dział i pancerzy. W 1933 roku musiał odejść po skandalu: pancerze dostarczone na jeden z krążowników nie odpowiadały próbkom, których oznaczenia sfałszowano. Jego osobistej odpowiedzialności nigdy nie dowiedziono, ale afera ciągnęła się za nim przez lata. Potem był delegatem na konferencji rozbrojeniowej w Genewie.

Etiopia

Pod koniec 1937 roku Cavallero wrócił do czynnej służby i został dowódcą wojsk we Włoskiej Afryce Wschodniej, zajętej niespełna dwa lata wcześniej po zdobyciu Addis Abeby. Kraj nie był spacyfikowany, a nowy wicekról, książę Amedeo d’Aosta, chciał zastąpić terror rządów marszałka Rodolfa Grazianiego polityką ugody. Cavallero prowadził tymczasem, w dużej mierze wbrew wicekrólowi, kolejne „cykle operacyjne wielkiej policji kolonialnej” przeciw etiopskiemu ruchowi oporu i porzucił próby rokowań z jego przywódcami.

Najgłośniejszą z tych akcji była obława na oddziały Abebe Aregaja w północnej Szoa wiosną 1939 roku, zaplanowana przez Cavallero i pułkownika Orlanda Lorenziniego. W jej ramach w dniach 9–11 kwietnia 1939 roku włoskie oddziały kolonialne i alpini oblegały jaskinię Zeret (Gaja Zeret), w której schronili się ranni powstańcy, starcy, kobiety i dzieci. Jaskinię ostrzeliwano z artylerii i atakowano gazem bojowym, a wielu z tych, którzy się poddali, rozstrzelano. Liczby ofiar podawane przez badaczy wahają się od około 800 do ponad 5 tysięcy. Wcześniej, w marcu, w tych samych operacjach lotnictwo zrzucało na kryjówki powstańców bomby z iperytem. Masakra przez dziesięciolecia była we Włoszech zapomniana; gdy w 2011 roku rodzinne miasto nazwało imieniem Cavallero ogrody miejskie, decyzja wywołała protesty.

Spory z wicekrólem sprawiły, że wiosną 1939 roku Cavallero został odwołany do Włoch. Mussolini nie odsunął go jednak na boczny tor.

Pakt stalowy

Po powrocie z Afryki Cavallero został wiceprzewodniczącym włosko-niemieckiej komisji wojskowej i gospodarczej, powołanej na mocy tajnego protokołu paktu stalowego z 22 maja 1939 roku. W tej roli na początku czerwca 1939 roku zawiózł do Berlina memoriał Mussoliniego z 30 maja, w którym Duce pisał, że wojna z mocarstwami zachodnimi jest nieunikniona, ale Włochy będą do niej gotowe dopiero po 1942 roku. Gdy w sierpniu 1939 roku Hitler postanowił uderzyć na Polskę, Rzym powoływał się na ten memoriał i ogłosił „niewojowanie”. W 1940 roku Cavallero awansował na generała armii, ale gdy w czerwcu Włochy wypowiedziały wojnę Francji i Wielkiej Brytanii, nie dostał żadnego dowództwa.

Szef sztabu generalnego

Jego szansą stała się klęska innych. Gdy napaść na Grecję przerodziła się w katastrofę, a Grecy zdobyli Korczę, Mussolini szukał winnych, a gdy dawny przyjaciel Cavallero, Farinacci, zaatakował w prasie sztab generalny, Badoglio złożył 26 listopada dymisję. 4 grudnia Mussolini ją przyjął, a jego następcą wyznaczył Cavallero. Według włoskiego słownika biograficznego formalnie objął stanowisko 6 grudnia.

Nowy szef sztabu przejął sytuację rozpaczliwą. Na początku grudnia Grecy zajęli Gjirokastër, a dowódca wojsk w Albanii, generał Ubaldo Soddu, meldował, że dalsza walka jest niemożliwa. 9 grudnia Brytyjczycy rozpoczęli w Egipcie operację „Compass”, która w ciągu dwóch miesięcy zniszczyła armię Grazianiego. Cavallero pojechał do Albanii i przez kilka tygodni nadzorował Soddu, a 30 grudnia sam objął dowództwo grupy armii, łącząc je z funkcją szefa sztabu. Jego obowiązki w Rzymie pełnił zastępca, generał Alfredo Guzzoni. W tych samych tygodniach Rzym kilkakrotnie prosił Niemcy o pomoc. 19 grudnia, na polecenie Mussoliniego, to Cavallero zwrócił się z pilną prośbą o wsparcie wojskowe do niemieckiego generała przy włoskiej kwaterze głównej, Enna von Rintelena.

W Albanii Cavallero okazał się lepszym organizatorem niż jego poprzednicy. Uporządkował dowodzenie, ściągnął nowe dywizje i pod koniec stycznia 1941 roku, po utracie przełęczy Klisura, zatrzymał grecką ofensywę. Nie zdołał jednak odwrócić losów wojny. Wiosenna ofensywa, którą on i Mussolini rozpoczęli 9 marca 1941 roku, by przed nadejściem Niemców odnieść zwycięstwo własnymi siłami, załamała się po kilkunastu dniach przy wielkich stratach. O wyniku wojny grecko-włoskiej przesądziła niemiecka inwazja z 6 kwietnia 1941 roku. Cavallero wykorzystał ją, by ruszyć za cofającymi się Grekami i odzyskać południową Albanię aż po granicę grecką, a jego wojska odparły jugosłowiański atak na Szkodrę i doszły wzdłuż wybrzeża Dalmacji do Dubrownika.

Comando Supremo

W maju 1941 roku Cavallero wrócił do Rzymu i zabrał się do przebudowy naczelnego dowództwa. Ustawa z 27 czerwca 1941 roku przekształciła dotychczasowy sztab generalny, który był w zasadzie organem doradczym, w Comando Supremo, dowództwo o rzeczywistej władzy nad szefami sztabów armii, marynarki i lotnictwa. Po raz pierwszy od wejścia do wojny Włochy miały instytucję zdolną do koordynowania działań wszystkich rodzajów sił zbrojnych.

Wojnę Włoch wyznaczały jednak teraz dwie okoliczności, których Cavallero nie mógł zmienić: przewaga Niemiec, które od lutego 1941 roku miały w Libii własny korpus pod dowództwem Erwina Rommla, i wola Mussoliniego, której Cavallero rzadko się sprzeciwiał. Najdotkliwszym skutkiem tej uległości było wysłanie wojsk na front wschodni. Mussolini chciał uczestniczyć w wojnie z ZSRR i w lipcu 1941 roku wysłał tam korpus ekspedycyjny, a w 1942 roku całą 8 Armię.

Do zasług Cavallero historycy zaliczają natomiast trafne rozpoznanie istoty wojny w Afryce Północnej. Od maja 1941 do czerwca 1942 roku trzynaście razy jeździł do Libii i rozumiał, że sukcesy Rommla na pustyni pozostaną bezowocne, dopóki Brytyjczycy z Malty topią konwoje z zaopatrzeniem. Od końca 1941 roku był głównym orędownikiem desantu na wyspę, nazwanego przez Włochów operacją C3, a przez Niemców „Herkules”, i przygotowywał go z wielką energią. Z Rommlem, formalnie mu podległym, często się spierał. Pod koniec kwietnia 1942 roku Hitler i Mussolini zatwierdzili ten plan, ale gdy 21 czerwca Rommel zdobył Tobruk, wybrali pościg w głąb Egiptu, a desant odłożono na czas nieokreślony. 1 lipca 1942 roku Cavallero został marszałkiem Włoch, głównie po to, by nie ustępował rangą Rommlowi, który kilka dni wcześniej otrzymał buławę feldmarszałka. Kilka dni później ofensywa Rommla zatrzymała się pod El Alamein, także dlatego, że Malta znów przecinała linie zaopatrzenia.

Jesienią 1942 roku, po drugiej bitwie pod El Alamein i lądowaniu aliantów w Afryce Północnej w ramach operacji „Torch”, Cavallero kierował ewakuacją Libii i improwizowanym utworzeniem przyczółka w Tunezji. 31 stycznia 1943 roku, po utracie Libii i rozbiciu armii nad Donem, Mussolini odwołał Cavallero i zastąpił go generałem Vittoriem Ambrosiem. Dyktator potrzebował kozła ofiarnego.

Upadek i śmierć

Po obaleniu Mussoliniego 25 lipca 1943 roku nowy premier, marszałek Badoglio, niemal natychmiast kazał aresztować starego rywala, zarzucając mu przygotowywanie faszystowskiego zamachu stanu. Zwolniony po interwencji króla, 23 sierpnia został aresztowany ponownie pod zarzutem udziału w bardzo wątpliwym spisku i osadzony w więzieniu wojskowym w Forte Boccea. Tam Cavallero podyktował szefowi wywiadu wojskowego, generałowi Giacomowi Carboniemu, obszerny memoriał. Twierdził w nim, że od listopada 1942 roku spiskował przeciwko Mussoliniemu. Memoriał nie przekonał Badoglia, za to skompromitował autora w oczach Niemców: gdy po ogłoszeniu zawieszenia broni 8 września król i rząd uciekli z Rzymu, dokument został, jak się przyjmuje, na biurku premiera i trafił w niemieckie ręce.

12 września 1943 roku Niemcy, którzy opanowali Rzym, uwolnili Cavallero i przewieźli go do kwatery feldmarszałka Alberta Kesselringa, niemieckiego głównodowodzącego na południu, we Frascati. Kesselring, jego osobisty przyjaciel, w imieniu Hitlera zaproponował mu dowództwo nad włoskimi siłami, które zechcą dalej walczyć u boku Niemiec. Cavallero odmówił. Rano 14 września 1943 roku znaleziono go martwego, z raną postrzałową głowy, w ogrodzie hotelu Belvedere we Frascati, tego dnia, w którym miał zostać przewieziony do Monachium. Część źródeł podaje jako datę śmierci 13 września.

Okoliczności tej śmierci do dziś budzą spory. Niemcy przedstawili ją jako samobójstwo. Przeciwko tej wersji przytacza się to, że Cavallero był leworęczny, a rana znajdowała się na prawej skroni. Historycy nie rozstrzygają, czy marszałek, zagrożony wywiezieniem do Niemiec i skompromitowany memoriałem, odebrał sobie życie, czy zabili go Niemcy. Pewne jest tylko, że stanowczo odmówił dalszej współpracy z nimi. Niemcy pochowali go z honorami wojskowymi.

Ocena

Ocena Cavallero od początku była przedmiotem sporu. Najsurowszym krytykiem był Ciano, który w swoim dzienniku przedstawiał go jako pochlebcę karmiącego Mussoliniego fałszywymi danymi o produkcji zbrojeniowej i oskarżał go o wzbogacanie się na wojnie. Niemcy cenili go jako partnera, co w Rzymie raczej mu szkodziło. Lucio Ceva, autor jego biogramu w „Dizionario Biografico degli Italiani” i studium o Comando Supremo, uważa, że krytyka Ciana wynikała w dużej mierze z rywalizacji o władzę, i przypisuje Cavallero zasługi, których brakowało Badogliowi: zrozumienie wojny na Morzu Śródziemnym i znaczenia Malty oraz stworzenie sprawnego naczelnego dowództwa. Ten sam badacz zarzuca mu jednak, że wiedząc lepiej, nie stawiał oporu Mussoliniemu: dziesięć dywizji wysłanych do Rosji pochłonęło prawie całą nowoczesną artylerię armii i ponad 16 tysięcy pojazdów, których potem zabrakło w Afryce.

Cavallero jest postacią charakterystyczną dla faszystowskiego establishmentu wojskowego: w Etiopii brał udział w kolonialnej przemocy, z bronią chemiczną włącznie, a w grudniu 1940 roku stał się wykonawcą przejścia Włoch od „wojny równoległej” do wojny prowadzonej na warunkach Niemiec. Jego dziennik z lat 1940–1943, wydany w 1948 roku pod tytułem „Comando Supremo”, jest jednym z podstawowych źródeł do dziejów włoskiej wojny.