Ramón Serrano Suñer

Ramón Serrano Suñer był prawnikiem i politykiem prawicy, który przez małżeństwo z siostrą żony Francisco Franco stał się w czasie wojny domowej najbliższym doradcą Caudillo. W latach 1937–1942 był drugim po nim człowiekiem w państwie. Ułożył prawne i polityczne fundamenty dyktatury: jedną partię, cenzurę, ustawy wzorowane na faszystowskich Włoszech. Hiszpanie nazywali go żartobliwie Cuñadísimo, „najszwagrem”, na wzór tytułu Generalísimo. Jesienią 1940 roku, jako minister spraw wewnętrznych, a potem spraw zagranicznych, negocjował w Berlinie i w Hendaye warunki przystąpienia Hiszpanii do wojny po stronie Osi, a w czerwcu 1941 roku był głównym orędownikiem wysłania na front wschodni Błękitnej Dywizji. Odsunięty w 1942 roku, przeżył Franco o prawie trzydzieści lat i zmarł w wieku niemal 102 lat jako ostatni z ludzi, którzy rządzili frankistowską Hiszpanią w jej pierwszych latach.

Młodość i małżeństwo

Urodził się 12 września 1901 roku w Kartagenie, gdzie pracował jego ojciec, inżynier budownictwa lądowego José Serrano Lloveres; rodzina pochodziła z Katalonii, z prowincji Tarragona. Ojciec, przenoszony z miasta do miasta, osiadł w końcu w Madrycie. Ramón studiował prawo na Uniwersytecie Centralnym w Madrycie, który ukończył z wyróżnieniem w 1923 roku. Na uczelni przewodniczył stowarzyszeniu studentów i zaprzyjaźnił się z José Antonio Primo de Riverą, synem dyktatora Miguela Primo de Rivery, późniejszym założycielem Falangi. Studiował też przez pewien czas w Bolonii, gdzie zetknął się z faszyzmem Mussoliniego i nabrał dla niego podziwu.

Jeszcze bardzo młodo zdał konkurs do korpusu adwokatów państwowych (abogados del Estado), prawników reprezentujących skarb państwa, i po krótkim pobycie w Castellón trafił do Saragossy. Tam poznał Ramonę, zwaną Zitą, Polo, siostrę Carmen Polo, żony generała Franco, ówczesnego komendanta Akademii Wojskowej w Saragossie. Ślub odbył się 6 lutego 1932 roku w Oviedo; świadkami byli Franco i José Antonio Primo de Rivera, którzy poznali się przy tej okazji. Serrano Suñer i Franco stali się szwagrami, co miało zaważyć na całej jego dalszej karierze.

Poseł prawicy

W 1933 roku Serrano Suñer został wybrany do Kortezów z Saragossy z listy prawicowej koalicji, związanej z Hiszpańską Konfederacją Prawicy Autonomicznej (CEDA) José Maríi Gil-Roblesa, choć formalnie do niej nie wstąpił. Był konserwatywnym katolikiem, nieufnym wobec demokracji parlamentarnej; na wiecu CEDA w Escorialu w kwietniu 1934 roku mówił o „degeneracji” demokracji. Utrzymywał bliskie kontakty z José Antonio i coraz bardziej zbliżał się do Falangi. W lutym 1936 roku ponownie zdobył mandat. Przed wyborami próbował zbliżyć Franco i José Antonio, ale ich spotkanie się nie udało, a gdy Franco chciał kandydować w powtórzonych wyborach w Cuence z tej samej listy co szef Falangi, Serrano Suñer pojechał na Wyspy Kanaryjskie i przekonał szwagra, by zrezygnował. Wiosną 1936 roku zachęcał młodzież katolickiej prawicy do przechodzenia do Falangi i wiedział o przygotowaniach do wojskowego spisku przeciw rządowi Frontu Ludowego.

Więzienie i ucieczka

Wybuch wojny domowej w lipcu 1936 roku zastał go w Madrycie, gdzie bunt upadł. Mimo immunitetu poselskiego został wkrótce aresztowany i osadzony w madryckim więzieniu Modelo. Przeżył masakrę z 22 sierpnia 1936 roku, gdy uzbrojony tłum wdarł się do więzienia i zamordował wielu więźniów, wśród nich jego znajomych falangistów. Później, dzięki wstawiennictwu przyjaciół, przeniesiono go pod strażą do prywatnej kliniki z powodu wrzodu żołądka. Stamtąd uciekł przebrany za kobietę; według większości hiszpańskich źródeł stało się to w styczniu 1937 roku, niektóre biografie podają jesień 1936 roku. Schronił się w poselstwie holenderskim, z fałszywą przepustką dotarł do Alicante, a argentyński niszczyciel zabrał go do Marsylii. 20 lutego 1937 roku, przez Hendaye, przedostał się do Salamanki, siedziby Franco.

Dwaj jego starsi bracia, José i Fernando, zostali w Madrycie wywiezieni z więzienia i zamordowani przez republikańskich milicjantów. Według historyka Hugh Thomasa ambasada francuska odmówiła im wcześniej azylu. Śmierć braci wzbudziła w Serrano Suñerze trwałą nienawiść do republiki i, jak sądzą jego biografowie, także niechęć do Francji.

Architekt państwa Franco

W Salamance Franco zamieszkał w pałacu biskupim, a szwagier wraz z rodziną znalazł się pod tym samym dachem. Wykształcony prawnik i doświadczony polityk szybko zastąpił w roli głównego doradcy Caudillo jego brata Nicolása. To on przygotował dekret o zjednoczeniu, wydany 19 kwietnia 1937 roku, który połączył Falangę z karlistami w jedną partię państwową, FET y de las JONS, z Franco na czele. Opór starego szefa Falangi Manuela Hedilli złamano aresztowaniem; skazany na śmierć, został ułaskawiony, także za radą Serrano Suñera. Sam Serrano Suñer, choć nigdy nie był „starą koszulą”, zaczął przedstawiać się jako spadkobierca José Antonio, rozstrzelanego przez republikanów w Alicante w listopadzie 1936 roku.

W styczniu 1938 roku napisał ustawę o centralnej administracji państwa, która zastąpiła wojskową Juntę Techniczną prawdziwym rządem. W pierwszym gabinecie Franco, utworzonym 30 stycznia 1938 roku w Burgos, objął Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i był sekretarzem Rady Ministrów. Pod jego kierunkiem powstała Karta Pracy (Fuero del Trabajo) z 9 marca 1938 roku, wzorowana na włoskiej Carta del Lavoro, i ustawa prasowa z 22 kwietnia 1938 roku, która poddała wszystkie gazety cenzurze prewencyjnej i pozostała w mocy do 1966 roku. Jego ministerstwo utworzyło urząd gromadzący dokumenty republikańskich partii i organizacji, służące potem do ścigania przeciwników. Serrano Suñer sprzeciwiał się wszelkim rozmowom o kompromisowym pokoju z republiką. Stał też u początków agencji prasowej EFE i organizacji niewidomych ONCE.

Po zwycięstwie, w sierpniu 1939 roku, został ministrem spraw wewnętrznych w nowym, połączonym resorcie (Gobernación) i przewodniczącym Junty Politycznej FET y de las JONS, co czyniło go faktycznym kierownikiem partii. Odpowiadał za policję, prasę i propagandę w latach, gdy sądy wojskowe skazywały na śmierć dziesiątki tysięcy pokonanych. W czerwcu 1939 roku odprowadził do Włoch powracający korpus włoski, spotkał się z Mussolinim i papieżem Piusem XII. Należał, obok generała Juana Yagüe, do najgorętszych zwolenników wejścia Hiszpanii do wojny po stronie Osi.

Berlin i Hendaye

We wrześniu 1940 roku Franco wysłał go do Berlina, by ustalił warunki przystąpienia Hiszpanii do wojny. W rozmowach z Joachimem von Ribbentropem 16 i 17 września i z Adolfem Hitlerem domagał się Gibraltaru, całego francuskiego Maroka i okręgu Oranu, a o Portugalii mówił, że „geograficznie rzecz biorąc, nie ma prawa istnieć”. Ribbentrop zażądał w zamian jednej z Wysp Kanaryjskich, baz w Maroku i koncesji gospodarczych, a Hiszpana traktował z wyższością, jak przedstawiciela państwa satelickiego. Obaj ministrowie znienawidzili się nawzajem, a Serrano Suñer, jak sam później twierdził, zaczął wątpić, czy Hiszpania powinna wchodzić do wojny na takich warunkach. Listy Franco z tych dni pokazują, że to Caudillo był wtedy bardziej skory do wojny niż on. W Berlinie przeżył wielki nalot RAF i był obecny przy podpisaniu paktu trzech.

16 października 1940 roku Franco mianował go ministrem spraw zagranicznych w miejsce probrytyjskiego Juana Beigbedera. Wpływ na Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zachował przez zaufanego wiceministra. Dzień przed jego odejściem z tego resortu, 15 października, w Barcelonie rozstrzelano byłego przewodniczącego rządu Katalonii Lluísa Companysa, którego Niemcy aresztowali w okupowanej Francji i wydali hiszpańskiej policji. W tych samych dniach Serrano Suñer gościł Heinricha Himmlera i uzgodnił z nim ścisłą współpracę hiszpańskiej policji z Gestapo.

23 października towarzyszył Franco w Hendaye. Po rozmowie dyktatorów negocjował z Ribbentropem tajny protokół, a w nocy w San Sebastián przerabiał z Franco jego tekst. Ribbentrop odrzucił hiszpańskie poprawki, czego Serrano Suñer szwagrowi nie powiedział; sam podpisał protokół w listopadzie w Madrycie. Hitler uważał, że to on „ma Franco w kieszeni”, i obwiniał go o niepowodzenie rozmów, a Ribbentrop wymyślał mu od „jezuitów”. 18 listopada Serrano Suñer spotkał się z Hitlerem w Berghofie, ale i tam nie zobowiązał się do określonej daty. Po latach twierdził, że gdyby Hitler obiecał Franco francuskie Maroko, Hiszpania weszłaby do wojny.

Błękitna Dywizja i upadek

Wiosną 1941 roku Serrano Suñer był u szczytu potęgi, ale rosła liczba jego wrogów: generałów, monarchistów i katolików, oburzonych jego władzą i falangistowskim radykalizmem. Po jego przemówieniu w Mota del Cuervo 2 maja 1941 roku, w którym domagał się całej władzy dla Falangi, Franco oddał Ministerstwo Spraw Wewnętrznych antyfalangiście, pułkownikowi Valentínowi Galarzy, który usunął ludzi Serrano Suñera z administracji. Minister podał się do dymisji, ale wycofał ją pod naciskiem szwagra.

22 czerwca 1941 roku, w dniu niemieckiego ataku na ZSRR, zaproponował ambasadorowi Rzeszy wysłanie na front ochotników, a 24 czerwca z balkonu siedziby partii w Madrycie wykrzyknął: „Rosja jest winna!” – winna wojny domowej i śmierci José Antonio. Po przemówieniu tłum obrzucił kamieniami ambasadę brytyjską. Na front wschodni wyruszyła Błękitna Dywizja pod dowództwem generała Agustína Muñoza Grandesa, w której do 1943 roku służyło około 45 tysięcy Hiszpanów. Serrano Suñer odmówił jednak formalnego wypowiedzenia wojny ZSRR, obawiając się reakcji Brytyjczyków. 25 listopada 1941 roku w Berlinie podpisał w imieniu Hiszpanii przedłużenie paktu antykominternowskiego.

Klęski Niemiec pod Moskwą i przystąpienie Stanów Zjednoczonych do wojny osłabiły jego pozycję. 16 sierpnia 1942 roku falangiści rzucili granaty w tłum wychodzący z mszy za poległych karlistów w bazylice Begoña w Bilbao, w której uczestniczył minister armii generał José Enrique Varela. Wojskowi uznali zamach za atak Falangi na armię. Franco odwołał Varelę i Galarzę, ale za radą Luisa Carrero Blanco, by zachować równowagę, 3 września 1942 roku zdymisjonował także szwagra. Ministerstwo Spraw Zagranicznych objął anglofilski generał Francisco Gómez-Jordana, co w Londynie i Waszyngtonie odczytano jako pierwszy krok Hiszpanii od Osi. Hitler, który według zapisów jego rozmów przy stole nazwał Serrano Suñera „grabarzem nowej Hiszpanii”, przyjął jego upadek z zadowoleniem.

Długie życie po władzy

Serrano Suñer nie dostał już żadnego urzędu i wrócił do adwokatury, choć do 1967 roku zasiadał w Kortezach i Radzie Narodowej Falangi. Stosunki obu rodzin ochłodły. W 1945 roku napisał do Franco list, w którym radził utworzenie rządu przejściowego z udziałem liberalnych intelektualistów z emigracji; Franco dopisał na marginesie drwiące „he, he, he”. W 1947 roku wydał wspomnienia Entre Hendaya y Gibraltar, w których przedstawiał siebie i Franco jako ludzi, którzy zręcznie trzymali Hitlera na dystans, a w 1977 roku kolejne, Entre el silencio y la propaganda, la Historia como fue, bardziej krytyczne wobec dyktatury; powojenne represje nazwał tam „sprawiedliwością na opak”. W 1949 roku przyjmował w Hiszpanii Oswalda Mosleya, a w 1961 roku pomagał generałowi Raoulowi Salanowi, przygotowującemu w Hiszpanii pucz przeciw de Gaulle’owi w Algierze. Historykom, między innymi Paulowi Prestonowi, udzielał wielu wywiadów, w których bronił swojej roli. Zmarł w Madrycie 1 września 2003 roku, jedenaście dni przed 102. urodzinami. W 2008 roku sędzia Baltasar Garzón umieścił go pośmiertnie wśród 35 dygnitarzy frankizmu objętych śledztwem w sprawie zbrodni przeciw ludzkości.

Znaczenie

Serrano Suñer był najważniejszym cywilnym twórcą dyktatury Franco i najbardziej faszystowskim z jej polityków. To on nadał wojskowemu reżimowi z czasów wojny domowej kształt państwa jednej partii, z cenzurą i aparatem represji, wzorowanego na Włoszech Mussoliniego. W latach 1940–1941 był głównym rozmówcą Hitlera i Ribbentropa w sprawie wejścia Hiszpanii do wojny. Po wojnie on i Franco zgodnie zbudowali legendę, według której przebiegle uchronili kraj przed udziałem w niej. Dokumenty pokazują coś innego. Obaj chcieli wojny u boku Niemiec, jeśli tylko Hitler zapłaciłby za nią francuskimi koloniami i dostawami, a Hiszpanię przed wojną uchroniły przede wszystkim jej słabość, brytyjski opór i wybór Hitlera, który postawił na Francję Vichy. Paradoksalnie to właśnie arogancja Ribbentropa w Berlinie sprawiła, że Serrano Suñer jako jeden z pierwszych w Madrycie zaczął patrzeć na Rzeszę trzeźwiej.