Zestrzelenie samolotu „Kaleva”

14 czerwca 1940 roku, kilka minut po drugiej po południu, nad Zatoką Fińską, w pobliżu latarni morskiej na estońskiej wysepce Keri, dwa radzieckie bombowce zestrzeliły fiński samolot pasażerski. Trzysilnikowy Junkers Ju 52 o nazwie „Kaleva” i znakach OH-ALL, należący do linii Aero O/Y, dzisiejszego Finnaira, leciał rejsowo z Tallinna do Helsinek. Zginęło wszystkich dziewięć osób na pokładzie, a wśród nich amerykański kurier dyplomatyczny i dwaj kurierzy francuscy z kilkudziesięcioma kilogramami poczty dyplomatycznej. Finlandia i ZSRR nie były wtedy w stanie wojny. Zestrzelenie było pierwszym strzałem radzieckiej blokady państw bałtyckich, która zaczęła się tego samego dnia, i zapowiedzią tego, co miało nastąpić w Estonii, na Łotwie i Litwie w następnym tygodniu.

W opisach tego wydarzenia mowa zwykle o całkowitej blokadzie państw bałtyckich przez radziecką Flotę Bałtycką, o gotowości wojsk radzieckich do zorganizowania komunistycznych przewrotów i o samolocie, który wiózł trzy torby poczty dyplomatycznej z poselstw Stanów Zjednoczonych w Tallinnie, Rydze i Helsinkach. Zgadza się to z ustaleniami historyków z jednym uściśleniem: amerykański kurier był pracownikiem poselstwa w Helsinkach i wiózł do Finlandii pocztę z placówek w Tallinnie i Rydze. Helsinki były celem jego podróży.

Blokada

Państwa bałtyckie miały już na swoim terytorium radzieckie garnizony, wpuszczone jesienią 1939 roku na mocy paktów o wzajemnej pomocy. Estonia podpisała swój 28 września, a 18 października Armia Czerwona zajęła wyznaczone bazy. Wiosną 1940 roku, po pokoju moskiewskim, który zakończył wojnę z Finlandią, i w chwili gdy Wehrmacht rozbijał armie zachodnie, Moskwa uznała, że czas dokończyć sprawę bałtycką. 25 maja Wiaczesław Mołotow oskarżył Litwę o porywanie radzieckich żołnierzy, a w czerwcu do zarzutów doszedł rzekomy spisek wojskowy trzech państw bałtyckich.

9 czerwca ludowy komisarz obrony Siemion Timoszenko i szef Sztabu Generalnego Boris Szaposznikow podpisali dyrektywę nr 02622. Flota Bałtycka i Leningradzki Okręg Wojskowy miały być gotowe do 12 czerwca, by zająć okręty wojenne i statki handlowe Estonii, Łotwy i Litwy, zamknąć Zatokę Ryską, zablokować wybrzeża Estonii i Łotwy, przygotować desanty w Tallinnie i Paldiski i uniemożliwić ewakuację rządów, wojsk i mienia tych państw. Jeden z punktów nakazywał nie dopuścić do lotów estońskich i łotewskich samolotów do Finlandii i Szwecji. Dowódca floty, admirał Władimir Tribuc, przeszedł 10 czerwca pod rozkazy dowódcy Leningradzkiego Okręgu Wojskowego Kiriłła Mierieckowa. 12 czerwca padł rozkaz blokady, a 14 czerwca, według dokumentów radzieckiego archiwum marynarki wojennej, blokada weszła w życie. Według estońskich i rosyjskich opracowań uczestniczyło w niej około 120 okrętów i jednostek pomocniczych oraz ponad 200 samolotów, w tym brygada bombowców DB-3 i SB. Okręty podwodne zajęły wyznaczone pozycje w Zatoce Fińskiej i Zatoce Ryskiej.

Ostatni lot

Tego dnia „Kaleva” wykonała zwykły poranny rejs ze Sztokholmu przez Turku i Helsinki do Tallinna. Po południu miała wrócić tą samą drogą. Kapitanem był szef pilotów Aero Bo von Willebrand, drugim pilotem i radiooperatorem Tauno Launis. Na lotnisku w Tallinnie na pokład weszło siedmioro pasażerów: amerykański kurier dyplomatyczny Henry W. Antheil Jr., młodszy brat kompozytora George’a Antheila, dwaj kurierzy poselstwa francuskiego, matematyk Frédéric Marty i Paul Longuet, dwaj niemieccy kupcy, Rudolf Cöllen i Friedrich-Wilhelm Offermann, Szwed Max Hettinger i urodzona w Finlandii obywatelka Estonii Gunvor Maria Luts. Kurierzy mieli ze sobą według fińskich i niemieckich opracowań łącznie 227 kilogramów poczty dyplomatycznej, z czego najwięcej Francuzi.

Lot 1631 wystartował około 13.55 czasu miejscowego. Trasa do Helsinek liczyła nieco ponad sto kilometrów i miała zająć około pół godziny. Kilka minut po starcie do samolotu podeszły dwa radzieckie bombowce dalekiego zasięgu, według większości źródeł torpedowe DB-3 z 1 Pułku Lotnictwa Minowo-Torpedowego Floty Bałtyckiej. W meldunku dowódcy radzieckiego okrętu podwodnego, który obserwował zdarzenie, mowa o bombowcach SB. Maszyny podeszły bardzo blisko, na około 50 metrów, co potwierdzali świadkowie z wyspy Keri. Jeden z bombowców oddał serie ostrzegawcze, ale „Kaleva” leciała dalej swoim kursem. Strzelec drugiego otworzył ogień z karabinu maszynowego. Trafiony w lewy silnik samolot zapalił się, przechylił na lewe skrzydło i około 14.05–14.06 spadł do morza kilka kilometrów na północny wschód od Keri. Nikt nie przeżył, a ciał ofiar nigdy nie odnaleziono.

Okręt podwodny i kutry rybackie

Upadek widzieli rybacy z trzech estońskich łodzi, którzy natychmiast popłynęli na miejsce i zaczęli wyławiać szczątki, bagaże i worki z pocztą pływające w plamie oleju. Po około czterdziestu minutach wynurzył się przy nich radziecki okręt podwodny Szcz-301 pod dowództwem kapitana-lejtnanta Grigorija Goldberga. Marynarze z bronią w ręku przeszukali łodzie i zabrali rybakom wszystko, co znaleźli, a potem wyłowili resztę z wody. Według raportu Goldberga na pokład trafiło około 100 kilogramów poczty dyplomatycznej, dwa złote ordery i pieniądze w dziewięciu walutach, od fińskich marek po radzieckie ruble. Część znalezisk rybacy zdołali jednak przemycić do Tallinna i oddać policji. Łup przeładowano na dozorowiec „Snieg”, który zawiózł go do Kronsztadu.

Gdy samolot nie wylądował w Helsinkach, Finowie wysłali na poszukiwania myśliwiec Brewster, którego pilotem był późniejszy najskuteczniejszy fiński as Ilmari Juutilainen. Zobaczył tylko plamę oleju, kawałki sklejki z wnętrza kabiny i okręt podwodny, który na jego widok zdjął banderę i obsadził działo. Według estońskich relacji przy ostatnim przelocie z okrętu otwarto do niego ogień. Juutilainen zatoczył trzy kręgi i zawrócił.

Przemilczenie

Fiński wywiad radiowy przechwycił i odczytał depeszę, w której Goldberg meldował sztabowi w Kronsztadzie, że radzieckie bombowce zestrzeliły samolot pasażerski, a on zebrał to, co wypłynęło. Fińskie władze wiedziały więc niemal od razu, co się stało. Mimo to rząd premiera Risto Rytiego, za wiedzą marszałka Carla Gustafa Mannerheima, nie złożył w Moskwie protestu ani nawet nie zapytał o wyjaśnienia. Finlandia, trzy miesiące po wojnie, która kosztowała ją Karelię i Wyborg, z nową granicą trudną do obrony i z gospodarką na skraju wyczerpania, uznała, że nie może sobie pozwolić na konflikt z sąsiadem. Komisja badająca katastrofę podała jako przyczynę wybuch wywołany „jakimś obcym czynnikiem, nienależącym do samolotu”. Cenzura zakończyła dyskusję w prasie. Wdowy po fińskich lotnikach dowiedziały się prawdy od dyrektora Aero, ale nie wolno im było o niej mówić. Estonia, która dwa dni później sama dostała ultimatum, także milczała.

Związek Radziecki nigdy nie przyznał się do zestrzelenia. Gdy w okresie pokoju fińsko-radzieckiego pytali o to Niemcy, Rosjanie, jak relacjonował niemiecki poseł w Helsinkach Wipert von Blücher, uparcie zaprzeczali. Jedyną radziecką relację dał po latach generał lotnictwa Piotr Chochłow, który w 1940 roku był nawigatorem prowadzącego bombowca. W wydanych w 1988 roku wspomnieniach opisał, jak załoga dawała pilotowi „Junkersa” znaki, by zawrócił do Tallinna, i jak pasażerowie mieli grozić lotnikom pięściami i pistoletami. Przesunął jednak zdarzenie na 23 czerwca, gdy Estonia była już zajęta, i twierdził, że samolot nie miał znaków rozpoznawczych, a we wraku znaleziono dokumenty szpiegowskie. Estońscy rybacy widzieli na sterze fińską flagę.

Dlaczego

Motywy zestrzelenia do dziś nie są jasne. Najczęściej wskazuje się pocztę dyplomatyczną: Moskwa miała chcieć przejąć albo zatrzymać dokumenty, które Francuzi i Amerykanie wywozili z Bałtyku. Część estońskich badaczy uważa, że w torbach Antheila były informacje o radzieckich planach wobec państw bałtyckich, przekazane tego ranka przez estoński sztab generalny amerykańskiemu dyplomacie. Pojawiały się też teorie, że Józef Stalin chciał nie dopuścić do ucieczki prezydenta Konstantina Pätsa albo do wywiezienia estońskiego złota. Żadna z nich nie ma dowodów w dokumentach. Fińscy historycy zwracają uwagę, że pocztę łatwiej było przejąć na lotnisku w Tallinnie niż wyławiać z morza, a okręt podwodny dotarł na miejsce dopiero po trzech kwadransach i nie czekał tam na samolot, tylko patrolował wyznaczony mu sektor. Lotnicy mieli zresztą dostać od przełożonych naganę za niezdarne działanie. Według tej interpretacji „Kaleva” padła ofiarą rozkazu blokady: patrol zobaczył samolot lecący z Estonii do Finlandii, czyli dokładnie w kierunku, który dyrektywa kazała zamknąć, i zareagował tak, jak radzieckie lotnictwo reagowało w czasie wojny zimowej. Niezależnie od tego, czy był to rozkaz, czy nadgorliwość, zestrzelenie cywilnego samolotu w czasie pokoju było jawnym złamaniem prawa międzynarodowego.

Ofiary i pamięć

Henry W. Antheil Jr. miał 27 lat i pracował jako urzędnik poselstwa Stanów Zjednoczonych w Helsinkach, wcześniej także jako szyfrant i kurier w placówce w ZSRR. Agencja Associated Press podała następnego dnia, że samolot z amerykańskim kurierem eksplodował w drodze do Helsinek. Wiadomość zginęła w nawale doniesień o upadku Paryża. Antheila uważa się dziś za jedną z pierwszych amerykańskich ofiar drugiej wojny światowej. W 2007 roku jego nazwisko wpisano na tablicę pamięci Departamentu Stanu. Szczątki „Kalevy” leżą na głębokości 71–76 metrów; po latach bezskutecznych poszukiwań odnalazły je estońskie roboty podwodne 5 czerwca 2024 roku. Od 1993 roku na wyspie Keri stoi pomnik załogi i pasażerów, wzniesiony przez Finnaira.

Miejsce w wojnie

Zestrzelenie „Kalevy” było pierwszym aktem zbrojnym operacji, która w ciągu tygodnia odebrała niepodległość trzem państwom. Jeszcze 14 czerwca przed północą Mołotow wręczył ultimatum Litwie, 15 czerwca Armia Czerwona weszła na Litwę, 16 czerwca ultimata dostały Łotwa i Estonia, a 17 czerwca wojska radzieckie wkroczyły do obu krajów. Blokada morska i powietrzna sprawiła, że nikt nie mógł z nich uciec ani wywieźć dokumentów. Połączenia lotnicze między Estonią a Finlandią ustały w ciągu kilku dni.

Dla Finlandii sprawa „Kalevy” była lekcją, czym jest pokój z sąsiadem, który kilka miesięcy wcześniej bombardował jej miasta. Przemilczenie zestrzelenia należało do tej samej polityki ustępstw, która w okresie między wojną zimową a wojną kontynuacyjną pchała Helsinki ku Niemcom. Dopiero gdy w czerwcu 1941 roku wojna z ZSRR wybuchła na nowo, fiński rząd opisał publicznie, co się stało. Po wojnie traktat pokojowy podpisany w Paryżu w 1947 roku zwolnił Związek Radziecki z odpowiedzialności, a temat wrócił do fińskiej prasy dopiero blisko pół wieku później. Okręt Szcz-301 zatonął na minach w sierpniu 1941 roku, kilka kilometrów od miejsca, gdzie leży „Kaleva”.