Brytyjskie loty rozpoznawcze nad Baku

30 marca 1940 roku z brytyjskiej bazy lotniczej Habbanija w Królestwie Iraku wystartował dwusilnikowy samolot pasażerski Lockheed 12A bez znaków przynależności, pomalowany na jasnoniebiesko. Należał do brytyjskiego wywiadu, Secret Intelligence Service, i do jednostki rozpoznania fotograficznego RAF, którą kierował australijski lotnik i wynalazca Sidney Cotton. Załoga przeleciała nad górami irańskiego Kurdystanu, nad wybrzeżem Morza Kaspijskiego i po około czterech godzinach lotu znalazła się nad Baku, stolicą Azerbejdżańskiej SRR i największym ośrodkiem naftowym Związku Radzieckiego. Według brytyjskich relacji samolot krążył nad miastem około godziny, mniej więcej od 11.45 do 12.45, i z wysokości około siedmiu kilometrów wykonał kilka serii zdjęć stereoskopowych rafinerii, zbiorników i portu. Potem wrócił do Iraku.

Lot nie był wybrykiem wywiadu. Zdjęcia były potrzebne do planu, nad którym od kilku miesięcy pracowały sztaby francuski i brytyjski: zbombardowania radzieckich pól naftowych na Kaukazie, choć Wielka Brytania i Francja nie były w stanie wojny ze Związkiem Radzieckim.

Ropa dla Rzeszy

Od jesieni 1939 roku w Paryżu i Londynie szukano sposobu, by uderzyć w gospodarkę Niemiec, skoro na froncie zachodnim trwała dziwna wojna. Za najsłabszy punkt Rzeszy uważano ropę naftową. Brytyjska blokada odcięła Niemcy od dostaw zza oceanu, a ich zapasy, według ówczesnych szacunków, wystarczały na kilka miesięcy wojny. Po pakcie Ribbentrop-Mołotow i radzieckim udziale w rozbiorze Polski alianci uznali Związek Radziecki za wspólnika Hitlera, a umowa gospodarcza z 11 lutego 1940 roku, w której ZSRR zobowiązał się dostarczyć Niemcom w ciągu roku 900 tysięcy ton ropy i produktów naftowych, wydawała się to potwierdzać. Większość radzieckiej ropy pochodziła z Kaukazu: według ówczesnych alianckich wyliczeń z tego regionu, głównie z Baku, pochodziło ponad 90 procent wydobycia i 80 procent przerobu ropy w ZSRR.

Pomysł zniszczenia tych zasobów nabrał rozpędu po radzieckim ataku na Finlandię. Najbardziej zabiegali o to Francuzi. 19 stycznia 1940 roku premier Édouard Daladier polecił naczelnemu dowódcy, generałowi Maurice’owi Gamelinowi, i dowódcy floty, admirałowi François Darlanowi, zbadać możliwości przechwytywania radzieckich tankowców na Morzu Czarnym, bezpośredniego uderzenia na Kaukaz i wywołania tam powstań wśród ludów muzułmańskich. Ambasador amerykański w Paryżu William Bullitt donosił prezydentowi Rooseveltowi, że Francuzi uważają nalot lotnictwa z Syrii na Baku za najskuteczniejszy sposób osłabienia Związku Radzieckiego. 22 lutego Gamelin przedstawił Daladierowi memoriał, w którym pisał, że zależność od kaukaskiej ropy jest „podstawową słabością” radzieckiej gospodarki, a jej przerwanie może sparaliżować armię, lotnictwo i zmechanizowane rolnictwo, a nawet doprowadzić do załamania całego państwa. Przygotowania na miejscu powierzono generałowi Maxime’owi Weygandowi, który od sierpnia 1939 roku dowodził w Bejrucie francuskimi wojskami we wschodniej części Morza Śródziemnego.

Brytyjczycy byli ostrożniejsi. 8 marca 1940 roku komitet szefów sztabów przedstawił rządowi memoriał o skutkach ewentualnej wojny z Rosją. Za najbardziej wrażliwe cele na Kaukazie uznał rejony naftowe w Baku, Groznym i Batumi, ale zastrzegł, że wojna ze Związkiem Radzieckim miałaby sens tylko wtedy, gdyby przyspieszyła pokonanie Niemiec. Planowanie lotnicze prowadził w ministerstwie lotnictwa komandor John Slessor.

Po pokoju moskiewskim

Pokój moskiewski z 12 marca 1940 roku odebrał aliantom pretekst do wysłania wojsk do Skandynawii pod hasłem pomocy dla Finlandii, o którym mówiono na naradzie w Paryżu 5 lutego. Plan kaukaski stał się jednak w niektórych głowach jeszcze ważniejszy, bo był jednym z niewielu sposobów, by po porażce w sprawie Finlandii pokazać, że alianci nie są bezczynni. W Paryżu upadł rząd Daladiera, a jego następca Paul Reynaud, premier od 21 marca, domagał się energicznej wojny. W memoriale dla rządu brytyjskiego z 25 marca pisał, że zdecydowane działania na Morzu Czarnym i Kaspijskim są potrzebne nie tylko po to, by ograniczyć dostawy ropy dla Niemiec, ale także by sparaliżować gospodarkę ZSRR, i że Francja jest gotowa wziąć na siebie odpowiedzialność za zerwanie z Rosją.

Najwyższa Rada Wojenna aliantów, która zebrała się w Londynie 28 marca, zajęła się przede wszystkim Norwegią i postanowiła zaminować norweskie wody przybrzeżne. W sprawie Kaukazu przyjęto ostrożne stanowisko: sztaby miały przygotować plany, ale decyzja o ich wykonaniu miała zależeć od dalszego zachowania Związku Radzieckiego. Brytyjczycy, w tym premier Neville Chamberlain, obawiali się, że atak na ZSRR zepchnie go do otwartego sojuszu z Hitlerem. Dzień po posiedzeniu, 29 marca, ludowy komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow podsumował w przemówieniu przed Radą Najwyższą wojnę z Finlandią i oskarżał Wielką Brytanię i Francję o wrogość wobec ZSRR.

Loty nad Kaukazem

Do planowania nalotów potrzebne były aktualne zdjęcia celów. Dostarczył ich Sidney Cotton, który przed wojną, udając biznesmena, fotografował z ukrytych aparatów niemieckie instalacje wojskowe z pokładu cywilnego Lockheeda, a od września 1939 roku tworzył w RAF jednostkę rozpoznania fotograficznego, nazywaną wtedy Photographic Development Unit. Jego samoloty latały wysoko, były lekkie i pomalowane na niebiesko, by trudno je było dostrzec z ziemi. Lockheed użyty nad Kaukazem miał dodatkowe zbiorniki paliwa i aparaty ukryte w kadłubie.

Pierwszy lot, nad Baku, odbył się 30 marca i przebiegł bez przeszkód. Drugi, na początku kwietnia (najczęściej podaje się 5 kwietnia, według źródeł rosyjskich kilka dni po pierwszym), prowadził nad terytorium Turcji do Batumi i Poti nad Morzem Czarnym, gdzie były rafinerie i porty naftowe. Tym razem Rosjanie samolot zauważyli. Według radzieckich dokumentów artyleria przeciwlotnicza dwukrotnie otworzyła ogień i wystrzeliła 34 pociski kalibru 76 mm, nie trafiając, a według relacji brytyjskich za samolotem poderwano też myśliwiec. Obie trasy naruszały przestrzeń powietrzną państw neutralnych, Iranu i Turcji, które nie zostały o niczym powiadomione. Turcja była od 19 października 1939 roku związana sojuszem z Wielką Brytanią i Francją, ale w protokole do traktatu zastrzegła, że nie da się wciągnąć w wojnę ze Związkiem Radzieckim.

Zdjęcia potwierdziły, że rafinerie i zbiorniki w Baku i Batumi są skupione na małej przestrzeni i łatwe do zaatakowania od strony morza. Brytyjscy planiści uznali, że najpierw należy uderzyć na trudniej dostępny Grozny, by nie stracić zaskoczenia, a pola naftowe podpalić bombami zapalającymi.

Plan „Pike”

Brytyjski plan nalotów dostał kryptonim „Pike” (szczupak). Według ustaleń sztabów lotnictwa obu państw z 4–5 kwietnia 1940 roku w operacji miało wziąć udział od 90 do 100 samolotów: sześć francuskich grup bombowych i trzy brytyjskie dywizjony, startujące z lotnisk w Syrii i w północnym Iraku, w rejonie Mosulu. Brytyjczycy przewidywali użycie bombowców Bristol Blenheim i Wellesley, Francuzi amerykańskich Martinów Maryland i ciężkich bombowców Farman. Na zniszczenie Baku planiści dawali sobie około piętnastu dni, Groznego dwanaście, Batumi półtora, a całą kampanię obliczano na mniej więcej trzy miesiące. Francuzi budowali w Syrii nowe lotniska, które miały być gotowe do połowy maja.

Wszystko to istniało jednak głównie na papierze. 17 kwietnia Weygand meldował Gamelinowi, że przygotowania mogą się zakończyć pod koniec czerwca lub na początku lipca, ale do Lewantu nie dotarła jeszcze żadna z przydzielonych grup lotniczych. Związek Radziecki zaś wyraźnie spodziewał się zagrożenia. W dniach 25–29 marca dowództwo Zakaukaskiego Okręgu Wojskowego przeprowadziło grę wojenną, w której odpierało atak z południa, a wiosną 1940 roku wzmocniono obronę przeciwlotniczą Baku i przerzucono tam stacje radiolokacyjne z frontu fińskiego.

Miejsce w wojnie

9 kwietnia 1940 roku Niemcy zaatakowały Danię i Norwegię, a 10 maja Francję i kraje Beneluksu. Plan kaukaski zszedł na dalszy plan. Już na posiedzeniu Najwyższej Rady Wojennej 22–23 kwietnia Chamberlain przekonywał, że Związek Radziecki coraz staranniej przestrzega neutralności i uderzenie nie jest potrzebne, a samoloty będą potrzebne przeciw Niemcom. Po klęsce Francji w czerwcu 1940 roku o operacji nie było już mowy. Gamelina 19 maja zastąpił na stanowisku naczelnego wodza właśnie Weygand.

Plan miał jednak dalsze losy. W drugiej połowie czerwca 1940 roku niemieccy żołnierze znaleźli w zatrzymanym na stacji La Charité-sur-Loire pociągu skrzynie z tajnymi aktami francuskiego sztabu generalnego, ewakuowanymi z Paryża. Były wśród nich dokumenty o planach nalotów na Kaukaz. Od początku lipca niemiecka propaganda nagłaśniała je jako dowód, że to Niemcy, pokonując Francję, uchroniły inne narody, w tym Związek Radziecki, przed wciągnięciem w wojnę. Hitler wspomniał o nich w przemówieniu w Reichstagu 19 lipca 1940 roku, a akta wydano w specjalnej „białej księdze”. Moskwa przyjęła je jako potwierdzenie wrogości Zachodu. Jesienią 1940 roku brytyjski ambasador w Moskwie Stafford Cripps, szukając porozumienia z ZSRR, oferował między innymi gwarancję, że Wielka Brytania nie zaatakuje Baku i Batumi.

Po niemieckiej napaści na ZSRR w czerwcu 1941 roku dawny plan odżył w innej roli: jako przygotowanie do zniszczenia kaukaskich pól naftowych, gdyby miały wpaść w ręce Niemców. Zagrożenie to stało się realne w 1942 roku, podczas niemieckiej ofensywy na Kaukaz. Historycy do dziś spierają się, jak poważnie traktowano plan „Pike” w Londynie i Paryżu. Część uważa go za planowanie na wszelki wypadek, inni podkreślają, że Francuzi wiosną 1940 roku naprawdę chcieli go wykonać. Wiadomo jednak, że gdyby do nalotów doszło, Wielka Brytania i Francja znalazłyby się w wojnie jednocześnie z Niemcami i ze Związkiem Radzieckim. Plan „Pike” wyrósł z pragnienia, by w czasie dziwnej wojny zrobić cokolwiek z dala od frontu zachodniego, i z przesadnej wiary w to, że same bombardowania lotnicze mogą rozstrzygnąć o losie wielkiego państwa.