Maurice Gamelin

Maurice Gamelin przez pięć ostatnich lat pokoju i pierwsze miesiące wojny stał na czele armii francuskiej, uchodzącej wtedy za najsilniejszą w Europie. Uczeń Focha i najbliższy współpracownik Joffre’a w 1914 roku, uważany był za jednego z najinteligentniejszych generałów swojego pokolenia. To on doradził rządowi bierność wobec remilitaryzacji Nadrenii w 1936 roku, to on podpisał w maju 1939 roku zobowiązania wobec Polski i on je we wrześniu tak skromnie wykonał, a w maju 1940 roku jego plan wojny załamał się w ciągu tygodnia. Po klęsce stał się jednym z głównych oskarżonych o upadek Francji. Jego karierę historycy nazywają czasem „zagadką Gamelina”: jak człowiek o tak świetnej opinii mógł poprowadzić armię do takiej katastrofy.

Młodość i Joffre

Maurice Gustave Gamelin urodził się 20 września 1872 roku w Paryżu, w rodzinie wojskowej. Jego ojciec, kontroler generalny armii, był ranny pod Solferino, a rodzina matki pochodziła z Alzacji. Chłopiec miał zdolności plastyczne, ale wybrał wojsko. W 1891 roku wstąpił do szkoły wojskowej Saint-Cyr i ukończył ją w 1893 roku jako prymus. Służył najpierw w Afryce Północnej, w pułku strzelców algierskich i w brygadzie topograficznej w Tunezji, potem ukończył Wyższą Szkołę Wojenną, gdzie zwrócił na siebie uwagę profesora, przyszłego marszałka Ferdinanda Focha. W 1906 roku wydał rozprawę o filozofii sztuki wojennej, która przyniosła mu opinię jednego z najzdolniejszych teoretyków armii.

Tego samego roku, z polecenia Focha, został oficerem ordynansowym generała Josepha Joffre’a. Od tej pory jego kariera była związana z karierą Joffre’a, którego w 1911 roku mianowano szefem Sztabu Generalnego i naczelnym wodzem na wypadek wojny. Joffre pisał o nim w opiniach, że wszystkie powierzone mu sprawy, nawet najtrudniejsze, wykonuje tak, że nie trzeba w nich niczego poprawiać.

Pierwsza wojna światowa

W sierpniu 1914 roku Gamelin był w Wielkiej Kwaterze Głównej jednym z najbliższych doradców Joffre’a. Uczestniczył w przygotowaniu kontrofensywy, która przyniosła zwycięstwo w pierwszej bitwie nad Marną. Później przypisywał sobie autorstwo tego planu, choć był on dziełem zbiorowym sztabu. W 1915 roku kierował wydziałem operacyjnym i przygotowywał jesienne ofensywy w Artois i Szampanii, potem dowodził brygadą strzelców w Wogezach i nad Sommą. W grudniu 1916 roku został generałem brygady, a w 1917 roku szefem sztabu Grupy Armii Rezerwowych w czasie nieudanej ofensywy Nivelle’a. Od maja 1917 roku do końca wojny dowodził 11 Dywizją Piechoty. Wiosną 1918 roku jego dywizja pod Noyon opóźniała natarcie znacznie silniejszych sił niemieckich w czasie ofensywy wiosennej, latem odpierała Niemców w Tardenois, a jesienią brała udział w ostatnich ofensywach. Gamelin wyszedł z wojny z opinią dowódcy oszczędzającego żołnierzy i świetnego sztabowca.

Brazylia, Syria i droga na szczyt

W latach 1919–1924 kierował francuską misją wojskową w Brazylii, doradzając tamtejszym rządom w reorganizacji armii. W 1925 roku, gdy w Syrii wybuchło powstanie Druzów, które przerodziło się w wielkie powstanie syryjskie, wysłano go do Lewantu jako zastępcę wysokiego komisarza, generała Maurice’a Sarraila. Wkrótce objął dowództwo wojsk francuskich na tym obszarze i do połowy 1926 roku stłumił powstanie. Francuskie represje, w tym ostrzał Damaszku w październiku 1925 roku, odbiły się szerokim echem w świecie. Gamelin wrócił do Francji w 1928 roku, dowodził korpusem w Nancy, a w 1930 roku został pierwszym zastępcą szefa Sztabu Generalnego.

W 1931 roku, gdy Maxime Weygand zastąpił Philippe’a Pétaina jako wiceprzewodniczący Wyższej Rady Wojennej, czyli przewidziany naczelny wódz na czas wojny, Gamelin objął po nim stanowisko szefa Sztabu Generalnego. W odróżnieniu od konserwatywnego Weyganda uchodził za generała lojalnego wobec republiki i bliskiego radykałom, co przysporzyło mu poparcia lewicy, a zwłaszcza Édouarda Daladiera. W styczniu 1935 roku, po przejściu Weyganda w stan spoczynku, połączył obie funkcje. Od czasów Joffre’a nikt nie skupiał w swoich rękach takiej władzy nad armią. W styczniu 1938 roku został ponadto pierwszym szefem Sztabu Generalnego Obrony Narodowej, odpowiedzialnym za koordynację wojsk lądowych, lotnictwa i marynarki.

Szef armii w latach kryzysów

Gamelin wierzył w wojnę długą, prowadzoną na wzór 1918 roku: Francja miała obronić się za linią Maginota, a blokada i przewaga zasobów aliantów miały stopniowo osłabić Niemcy, aż do decydującej ofensywy w 1941 lub 1942 roku. Doktryna, którą zatwierdził w 1936 roku, opierała się na metodycznej bitwie prowadzonej pod osłoną artylerii. Popierał motoryzację piechoty i z wahaniem tworzenie dywizji pancernych, ale ograniczał publiczną dyskusję o nowych koncepcjach, takich jak propozycje pułkownika Charles’a de Gaulle’a. W 1935 roku spotkał się w Rzymie z marszałkiem Pietrem Badoglio i z Benitem Mussolinim, licząc na sojusz z Włochami przeciw Niemcom. Nadzieje te przekreśliła wojna w Etiopii.

Pierwszy wielki sprawdzian przyszedł 7 marca 1936 roku, gdy wojska niemieckie wkroczyły do Nadrenii. Gamelin przedstawił rządowi zawyżone dane o siłach niemieckich i oświadczył, że każda akcja wymaga co najmniej częściowej, a najpewniej powszechnej mobilizacji. Rząd, kilka tygodni przed wyborami, na mobilizację się nie zdecydował. Po zwycięstwie Frontu Ludowego Gamelin zapewnił premiera Léona Bluma, że utrzyma armię z dala od polityki, i dobrze współpracował z Daladierem jako ministrem obrony. Latem 1936 roku odwiedził Polskę i rozmawiał z Edwardem Rydzem-Śmigłym, a we wrześniu, po rewizycie Rydza we Francji, podpisano w Rambouillet umowę o francuskim kredycie na polskie zbrojenia. Gamelinowi nie udało się jednak skłonić Polski do zbliżenia z Czechosłowacją, a w czasie kryzysu sudeckiego uznał, że Rydz-Śmigły złamał daną mu obietnicę, iż Polska nie weźmie udziału w wojnie przeciw Czechosłowacji. We wrześniu 1938 roku przestrzegał, że ofensywa w obronie Czechosłowacji byłaby „zmodernizowaną bitwą nad Sommą”, i nie sprzeciwił się układowi monachijskiemu.

Wiosną 1939 roku, po zajęciu Pragi, Gamelin uznał, że bez Polski nie powstanie front wschodni, a jej opór da Francji czas na przygotowania. 19 maja 1939 roku podpisał z polskim ministrem spraw wojskowych generałem Tadeuszem Kasprzyckim protokół, w którym Francja obiecała w razie niemieckiej napaści działania lotnictwa, akcje o ograniczonych celach od trzeciego dnia mobilizacji i ofensywę „głównymi siłami” najpóźniej piętnastego dnia. Według polskiego historyka Wojciecha Mazura sam zadbał o to, by zapisy były na tyle ogólne, by mógł je potem interpretować elastycznie. Polskie dowództwo, które w sierpniu, w dniach układu sojuszniczego z Wielką Brytanią, liczyło na rychłe francuskie natarcie, oparło na tym protokole swój plan obrony. Gdy 23 sierpnia Daladier zapytał wojskowych, czy Francja może pozwolić, by Polska zniknęła z mapy, Gamelin odpowiedział, że Francja nie może opuścić sojusznika bez hańby, i zapewnił, że armia jest gotowa.

Wrzesień 1939

Po wybuchu wojny i rozpoczęciu mobilizacji Gamelin został naczelnym wodzem francuskich sił lądowych, a w praktyce także głównym strategiem sojuszu. Swoje stanowisko dowodzenia umieścił w zamku Vincennes pod Paryżem, z dala od kwatery dowódcy frontu północno-wschodniego, generała Alphonse’a Georges’a. Polakom zapewniał, że pomoc nadejdzie, Brytyjczykom mówił, że nie zamierza marnować sił dla samego wrażenia. Ofensywa w Saarze, rozpoczęta 7 września, była od początku ostrożną demonstracją. 10 września Gamelin zapewniał Rydza-Śmigłego, że w walce jest ponad połowa jego czynnych dywizji, co było nieprawdą, a 12 września wstrzymał natarcie. Tego dnia w Abbeville przekonał premierów Daladiera i Neville’a Chamberlaina, że nie należy atakować linii Zygfryda, a dłuższy polski opór da tylko aliantom więcej czasu na przygotowania. 21 września rozkazał wycofać wojska na pozycje wyjściowe. Jego wizerunek w Polsce został przesądzony na dziesięciolecia: polscy historycy wymieniają go wśród głównych sprawców „zdrady” sojusznika, inni widzą w nim raczej wykonawcę strategii, którą Paryż i Londyn przyjęły już przed wojną.

Dziwna wojna i katastrofa 1940 roku

Przez zimę 1939/1940 trwała dziwna wojna. Gamelin zakładał, że Niemcy uderzą przez równiny Belgii, jak w 1914 roku, i przygotował plan Dyle: w razie ataku najlepsze armie francuskie i Brytyjski Korpus Ekspedycyjny lorda Gorta miały wkroczyć do Belgii i stanąć na linii rzeki Dyle. W marcu 1940 roku rozszerzył go o wariant Breda, wysyłając 7 Armię aż do Holandii, przez co pozbawił się niemal całego odwodu strategicznego. Ardeny uważał za teren nienadający się do działań wielkich zgrupowań. Zreorganizował też dowództwo tak, że odpowiedzialność rozmyła się między Vincennes, kwaterę Georges’a i nowy sztab w Montry. Premier Paul Reynaud, który w marcu 1940 roku zastąpił Daladiera, mówił o nim, że jest „prefektem, biskupem, ale nie wodzem”, i 9 maja postanowił go odwołać. Następnego dnia Niemcy rozpoczęli ofensywę.

10 maja 1940 roku Gamelin uruchomił plan Dyle–Breda i alianci weszli do Belgii, tak jak tego oczekiwało niemieckie dowództwo. Główne uderzenie niemieckie przyszło przez Ardeny. 13 maja Niemcy sforsowali Mozę pod Sedanem i w kolejnych dniach rozerwali front. 16 maja, na naradzie w Paryżu, zapytany przez Winstona Churchilla o odwód strategiczny, Gamelin odpowiedział, że go nie ma. 19 maja wydał swój pierwszy i jedyny rozkaz w czasie bitwy, przewidujący uderzenie na skrzydła niemieckiego klina, a wieczorem tego dnia Reynaud odwołał go i powierzył dowództwo Weygandowi. Szczegóły kampanii francuskiej pokazały, że nie on jeden w dowództwie nie rozumiał nowego sposobu prowadzenia wojny, ale to on odpowiadał za plan, który się załamał.

Riom i niewola

Po klęsce Gamelin zamieszkał na prowincji. 6 września 1940 roku rząd Vichy kazał go aresztować razem z Blumem, Daladierem, Reynaudem i Georges’em Mandelem. W lutym 1942 roku stanął wraz z Blumem i Daladierem przed sądem w procesie w Riom, który miał obarczyć III Republikę winą za klęskę. W odróżnieniu od polityków Gamelin odmówił składania wyjaśnień, tłumacząc, że winien jest lojalność podwładnym. Oskarżeni zamienili proces w oskarżenie dowództwa, z marszałkiem Pétainem włącznie, i w kwietniu 1942 roku, pod naciskiem Niemców, proces zawieszono.

Po zajęciu przez Niemców południowej Francji Gamelin trafił w ich ręce. W kwietniu 1943 roku przewieziono go w okolice obozu Buchenwald, a w maju na zamek Itter w Tyrolu, gdzie Niemcy więzili prominentnych Francuzów: Daladiera, Reynauda, Weyganda, Léona Jouhaux i innych. Pogodził się tam z Reynaudem, za to z Weygandem nie rozmawiał. 5 maja 1945 roku więźniowie zostali uwolnieni po bitwie o zamek Itter, w której amerykańscy żołnierze i żołnierze Wehrmachtu, którzy przeszli na stronę aliantów, odparli atak oddziałów SS.

Ostatnie lata i ocena

Po wojnie Gamelin wydał trzytomowe wspomnienia „Servir” (1946–1947), w których bronił swoich decyzji i przerzucał winę na podwładnych i polityków. Przyjęto je bardzo krytycznie. Żył w odosobnieniu, pisał artykuły o lekcjach wojen światowych i książkę o bitwie nad Marną. Zmarł 18 kwietnia 1958 roku w paryskim szpitalu wojskowym Val-de-Grâce, po upadku ze schodów, i został pochowany na cmentarzu Passy. Rząd odmówił mu mszy w kościele Inwalidów i warty honorowej przy trumnie.

Historycy oceniają go surowo, choć coraz rzadziej czynią z niego jedynego winnego. Jego biograf Max Schiavon pisze o „przepaści między tym, kim powinien był być, a tym, kim był”, i podkreśla, że to politycy, przede wszystkim Daladier, wynosili go i utrzymywali na stanowisku. Brytyjski historyk Julian Jackson zauważa ironię losu: człowiek tak ostrożny i racjonalny przegrał, bo nie potrafił sobie wyobrazić, że Niemcy zaryzykują uderzenie przez Ardeny. Dla Polaków pozostał przede wszystkim generałem, który we wrześniu 1939 roku obiecał ofensywę, a dał tylko jej pozór. Dla Francuzów jest symbolem armii przygotowanej do powtórzenia poprzedniej wojny.