Rozkaz Göringa dla Heydricha

31 lipca 1941 roku Hermann Göring, marszałek Rzeszy, pełnomocnik do spraw planu czteroletniego i przewodniczący Rady Ministrów do spraw Obrony Rzeszy, podpisał krótkie pismo do szefa policji bezpieczeństwa i SD, SS-Gruppenführera Reinharda Heydricha. Mieściło się na jednej stronie i składało z trzech zdań:

„Uzupełniając zadanie powierzone Panu już zarządzeniem z 24 stycznia 1939 roku, by kwestię żydowską w formie emigracji lub ewakuacji doprowadzić do rozwiązania możliwie najkorzystniejszego w obecnych warunkach, niniejszym zlecam Panu poczynienie wszelkich niezbędnych przygotowań w zakresie organizacyjnym, rzeczowym i materialnym do całkowitego rozwiązania (Gesamtlösung) kwestii żydowskiej w niemieckiej strefie wpływów w Europie. O ile dotknięte zostaną przy tym kompetencje innych centralnych urzędów, należy je włączyć do współpracy. Zlecam Panu ponadto, by w najbliższym czasie przedłożył mi Pan ogólny projekt organizacyjnych, rzeczowych i materialnych przedsięwzięć wstępnych do przeprowadzenia zamierzonego ostatecznego rozwiązania (Endlösung) kwestii żydowskiej”.

Dokument, który po wojnie trafił do akt procesu norymberskiego, jest jednym z najczęściej cytowanych źródeł do historii Zagłady Żydów. Pojawia się w nim urzędowe określenie „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”, a Heydrich dostał upoważnienie, by w imieniu drugiej osoby w państwie koordynować działania wszystkich instytucji Rzeszy wobec Żydów na całym kontynencie. Pismo powstało w chwili, gdy na okupowanych ziemiach radzieckich oddziały SS i policji od pięciu tygodni rozstrzeliwały Żydów, ale jeszcze nie mówiło wprost o zabijaniu. Co dokładnie oznaczało w lipcu 1941 roku, jest od dziesięcioleci przedmiotem sporu historyków.

W wielu kalendariach można przeczytać, że Göring „na polecenie Adolfa Hitlera” rozkazał Heydrichowi przedłożyć „ogólny plan środków administracyjnych, materialnych i finansowych” niezbędnych do ostatecznego rozwiązania. Trzy elementy tego opisu wymagają uściślenia. Pismo nie było rozkazem wydanym z inicjatywy Göringa, lecz upoważnieniem, które przygotował i przyniósł mu do podpisu sam Heydrich. W tekście nie ma słowa o Adolfie Hitlerze i nie zachował się żaden pisemny rozkaz Hitlera w tej sprawie; historycy są zgodni, że Göring nie wydałby takiego dokumentu wbrew woli Hitlera, ale czy i kiedy Hitler wydał konkretne polecenie, pozostaje nieznane. Wreszcie przytoczony cytat pochodzi z angielskiego przekładu przygotowanego dla trybunału w Norymberdze. W oryginale mowa jest o środkach „organizacyjnych, rzeczowych i materialnych” (organisatorisch, sachlich und materiell), a nie „administracyjnych, materialnych i finansowych”.

Od emigracji do „rozwiązania terytorialnego”

Göring zajmował się „kwestią żydowską” z polecenia Hitlera od jesieni 1938 roku. 12 listopada 1938 roku, dwa dni po nocy kryształowej, zwołał w ministerstwie lotnictwa naradę, na której nałożono na niemieckich Żydów miliard marek „kontrybucji” i postanowiono wyrzucić ich z gospodarki. 24 stycznia 1939 roku powierzył Heydrichowi kierowanie emigracją Żydów za pośrednictwem nowej Centrali Rzeszy do spraw Emigracji Żydowskiej. Do tego właśnie zarządzenia odwoływało się pismo z 31 lipca 1941 roku. Celem polityki III Rzeszy było wtedy wypędzenie Żydów z Niemiec, Austrii i Protektoratu, choćby za cenę ich ograbienia.

Wojna zmieniła skalę problemu, jak go widzieli naziści. Po podboju Polski pod władzą niemiecką znalazły się prawie dwa miliony Żydów, a po zwycięstwie nad Francją kolejne setki tysięcy w Europie Zachodniej. Emigracja przestała wystarczać, a planiści SS zaczęli mówić o „rozwiązaniu terytorialnym”, czyli wywiezieniu Żydów do odległego „rezerwatu”. Jesienią 1939 roku miało nim być pogranicze lubelskie, dokąd Adolf Eichmann wysłał pierwsze transporty w ramach planu Nisko. W czerwcu 1940 roku Heydrich pisał do ministra spraw zagranicznych Joachima von Ribbentropa, że problemu ponad trzech milionów Żydów pod niemiecką władzą nie da się już rozwiązać emigracją i że potrzebne jest „terytorialne ostateczne rozwiązanie”. Latem 1940 roku miejscem zesłania miał być Madagaskar, plan nierealny bez pokoju z Wielką Brytanią i panowania na morzach. Każdy z tych pomysłów zakładał, że wielu zesłanych zginie, ale żaden nie przewidywał jeszcze systematycznego mordu.

Gdy na przełomie 1940 i 1941 roku Hitler postanowił zaatakować Związek Radziecki, na miejsce Madagaskaru weszły bezkresne obszary na wschodzie. Według notatki współpracownika Eichmanna, Theodora Danneckera, z 21 stycznia 1941 roku „zgodnie z wolą Führera” kwestia żydowska w kontrolowanej przez Niemcy części Europy miała po wojnie zostać doprowadzona do „ostatecznego rozwiązania”, a Heydrich dostał już, przez Heinricha Himmlera lub Göringa, zadanie przedłożenia odpowiedniego projektu. 26 marca 1941 roku, jak wynika z notatki samego Heydricha odnalezionej przez historyka Götza Aly’ego, przedstawił on Göringowi projekt dokumentu w sprawie kwestii żydowskiej. Göring zaakceptował go z jedną poprawką, dotyczącą kompetencji Alfreda Rosenberga, przyszłego ministra do spraw okupowanych ziem wschodnich, i kazał przedłożyć ponownie. Pismo z 31 lipca było więc owocem przygotowań trwających od wiosny, a nie nagłą improwizacją.

Lato 1941 roku

Gdy Göring podpisywał pismo, wojna na wschodzie trwała od pięciu tygodni. Za wojskami atakującymi Związek Radziecki szły cztery Einsatzgruppen policji bezpieczeństwa i SD, podległe Heydrichowi, a także bataliony policji porządkowej i brygady SS podporządkowane Himmlerowi. W pierwszych tygodniach zabijały przede wszystkim żydowskich mężczyzn w wieku poborowym, komunistów i funkcjonariuszy radzieckich, często razem z miejscowymi kolaborantami albo podsycając pogromy. W Kownie, we Lwowie, w Białymstoku, w Ponarach pod Wilnem i w Rydze do końca lipca zginęły według szacunków historyków dziesiątki tysięcy ludzi. Od drugiej połowy lipca, po rozmowach Himmlera z dowódcami SS i policji na wschodzie, wyraźnie rosły liczba oddziałów i liczba ofiar, a w sierpniu zaczęto masowo rozstrzeliwać także kobiety i dzieci.

W tym samym czasie w Rzeszy i w okupowanej Polsce narastało przekonanie, że dotychczasowe „rozwiązania” nie działają. 16 lipca 1941 roku szef urzędu SD w Poznaniu Rolf-Heinz Höppner pisał do Eichmanna o przepełnionym getcie łódzkim i pytał, czy przed zimą, gdy Żydów nie będzie można wyżywić, „najbardziej humanitarnym rozwiązaniem” nie byłoby wykończenie niezdolnych do pracy „jakimś szybko działającym środkiem”. Tego samego dnia na naradzie w kwaterze głównej Hitler oznajmił, że zdobytych ziem na wschodzie Niemcy już nie oddadzą. Dzień później powierzył Himmlerowi „zabezpieczenie policyjne” okupowanych terenów radzieckich, a 20 lipca Himmler w Lublinie wydawał polecenia, które miały przygotować grunt pod niemieckie osadnictwo na wschodzie. Wielu historyków uważa, że w euforii połowy lipca, gdy zwycięstwo nad ZSRR wydawało się bliskie, w kierownictwie III Rzeszy pękły ostatnie hamulce.

Według zeznań, które Eichmann złożył w 1961 roku przed sądem w Jerozolimie, projekt pisma z 31 lipca przygotowano w jego referacie na polecenie Heydricha, a Heydrich zaniósł go Göringowi do podpisu. Tekst nawiązywał do dokumentu z marca, ale był szerszy: obejmował już nie tylko Rzeszę, lecz całą „niemiecką strefę wpływów w Europie”, a więc także kraje sojusznicze i okupowane. Przede wszystkim dawał Heydrichowi tytuł do koordynowania pracy innych instytucji, ministerstw i władz okupacyjnych, które dotąd prowadziły wobec Żydów własną politykę, często wchodząc sobie w drogę.

Co znaczył ten dokument

Pismo z 31 lipca od początku czytano na dwa sposoby. Oskarżyciele w Norymberdze uznali je za dowód, że Göring zlecił wymordowanie Żydów. Göring w czasie przesłuchania przez amerykańskiego oskarżyciela Roberta Jacksona w marcu 1946 roku protestował przeciw tłumaczeniu słowa Gesamtlösung jako „ostateczne rozwiązanie” i twierdził, że chodziło o emigrację i wywiezienie Żydów, a o mordach nic nie wiedział. Trybunał mu nie uwierzył.

Wśród historyków spór dotyczy tego, czy w lipcu 1941 roku decyzja o wymordowaniu wszystkich Żydów Europy już zapadła. Dla części badaczy, nazywanych intencjonalistami, takich jak Lucy Dawidowicz, pismo było bezpośrednim przełożeniem na język urzędowy zamiaru Hitlera, który dojrzewał od lat, a „ostateczne rozwiązanie” od początku oznaczało zagładę. Raul Hilberg, autor podstawowej pracy o Zagładzie, widział w nim moment, w którym mordowanie Żydów na wschodzie zaczęło się przekształcać w plan obejmujący cały kontynent.

Historycy podkreślający stopniowy, „kumulatywny” charakter radykalizacji czytają dokument inaczej. Christopher Browning uważa, że w połowie lipca, w nastroju bliskiego zwycięstwa, Hitler zachęcił Himmlera i Heydricha do przygotowania planu zagłady pozostałych Żydów Europy, a pismo Göringa było zleceniem na swoiste „studium wykonalności”. Właściwa decyzja zapadła według niego jesienią, między wrześniem a październikiem 1941 roku, gdy Hitler zgodził się na deportacje Żydów z Rzeszy, a SS zaczęła budować pierwsze ośrodki zagłady. Peter Longerich uważa, że w lipcu 1941 roku chodziło jeszcze o projekt deportacji Żydów po wojnie na podbite ziemie radzieckie, gdzie mieli zginąć od pracy, głodu i mrozu, a przejście do natychmiastowego mordu we wszystkich krajach następowało etapami aż do wiosny i lata 1942 roku. Niemiecki historyk Christian Gerlach wskazał jako moment zasadniczej decyzji Hitlera grudzień 1941 roku, po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do wojny. Znaczna część badaczy uważa dziś, że nie było jednego rozkazu, lecz ciąg decyzji podejmowanych od lata 1941 do wiosny 1942 roku.

Mimo różnic historycy zgadzają się w kilku sprawach. Pismo z 31 lipca nie było rozkazem rozpoczęcia mordów, bo te trwały już na wschodzie i nie potrzebowały podpisu Göringa. Dawało natomiast Heydrichowi i jego urzędowi, Głównemu Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy, formalną władzę nad całą antyżydowską polityką Rzeszy w Europie. Język dokumentu, z jego „ewakuacją”, „całkowitym rozwiązaniem” i „środkami wstępnymi”, stał się wzorem biurokratycznych eufemizmów, którymi później opisywano ludobójstwo.

Miejsce w wojnie

Heydrich wykorzystał upoważnienie zgodnie z jego literą. Jesienią 1941 roku jego urząd organizował pierwsze deportacje Żydów z Niemiec, Austrii i Protektoratu do gett w Łodzi, Kownie, Rydze i Mińsku, a w październiku zakazano Żydom emigracji z Rzeszy. Pod koniec listopada Heydrich rozesłał zaproszenia na naradę sekretarzy stanu i przedstawicieli SS w sprawie „ostatecznego rozwiązania”; do zaproszeń dołączył kopię pisma Göringa z 31 lipca, by nikt nie miał wątpliwości, kto ma prawo nią kierować. Narada, przełożona z grudnia, odbyła się 20 stycznia 1942 roku w willi nad jeziorem Wannsee pod Berlinem i przeszła do historii jako konferencja w Wannsee. Heydrich mówił na niej o jedenastu milionach Żydów, których miało objąć „ostateczne rozwiązanie”, a protokół sporządził Eichmann.

Gdy urzędnicy zbierali się w Wannsee, mordy trwały już na wielką skalę. W grudniu 1941 roku w Chełmnie nad Nerem zaczęto zabijać ludzi spalinami w samochodach-komorach gazowych, a od wiosny 1942 roku działały obozy zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince oraz komory gazowe w Auschwitz-Birkenau. Do końca wojny Niemcy i ich pomocnicy zamordowali około sześciu milionów europejskich Żydów, z których około połowy stanowili Żydzi polscy.

Heydrich nie dożył końca tego, co zaplanował: zmarł 4 czerwca 1942 roku po zamachu przeprowadzonym w Pradze przez czechosłowackich spadochroniarzy przysłanych z Londynu, a jego imieniem nazwano akcję wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa, którą kierował Odilo Globocnik. Göring, skazany w 1946 roku przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze na śmierć między innymi za zbrodnie przeciwko ludzkości, odebrał sobie życie w noc przed egzekucją. Eichmann, porwany w 1960 roku z Argentyny przez izraelski wywiad, został osądzony w Jerozolimie i powieszony w 1962 roku. Pismo z 31 lipca 1941 roku pozostało jednym z nielicznych dokumentów, w których przywódcy III Rzeszy na piśmie, choć językiem urzędowych eufemizmów, powierzyli komuś „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”.