Dmitrij Pawłow

Dmitrij Grigorjewicz Pawłow był jednym z najszybciej awansujących dowódców Armii Czerwonej przełomu lat trzydziestych i czterdziestych – i najwyższym rangą radzieckim generałem, którego rozstrzelano za klęski pierwszych tygodni wojny z Niemcami. Chłopski syn, podoficer carskiej armii i kawalerzysta wojny domowej, zasłynął w Hiszpanii jako dowódca brygady pancernej, a po powrocie objął kierownictwo wojsk pancernych ZSRR w chwili, gdy wielka czystka wyniszczała kadrę dowódczą. W czerwcu 1941 roku dowodził Frontem Zachodnim, który osłaniał najkrótszą drogę z Niemiec do Moskwy. W ciągu tygodnia jego wojska zostały okrążone i rozbite pod Białymstokiem i Mińskiem, a on sam – aresztowany, osądzony i rozstrzelany. Jego losy stały się symbolem zarówno nieprzygotowania Armii Czerwonej do wojny, jak i stalinowskiego sposobu szukania winnych.

Młodość, wojna i niewola

Urodził się 4 listopada 1897 roku (23 października według kalendarza juliańskiego) we wsi Woniuch w powiecie kołogriwskim guberni kostromskiej, w rodzinie chłopskiej. Ukończył szkołę parafialną i dwuklasową szkołę we wsi Suchowierchowo, a egzamin z czterech klas gimnazjum zdał eksternistycznie. Zaraz po wybuchu I wojny światowej zgłosił się na ochotnika do armii rosyjskiej. Służył w kilku pułkach piechoty i w pułku huzarów, dosłużył się stopnia starszego podoficera. W czerwcu 1916 roku, w walkach nad Stochodem podczas ofensywy na Kowel, został ranny i dostał się do niemieckiej niewoli. W Niemczech pracował w kopalniach; do domu wrócił dopiero w styczniu 1919 roku.

Wojna domowa i Azja Środkowa

W sierpniu 1919 roku został powołany do Armii Czerwonej i w tym samym roku wstąpił do partii bolszewickiej. Zaczynał w batalionie aprowizacyjnym, w 1920 roku ukończył kursy dowódców w Kostromie i dowodził plutonem, a potem dywizjonem kawalerii w 8 Dywizji Kawalerii Kozaków Czerwonych na froncie południowym. Po ukończeniu szkoły piechoty w Omsku (1922) walczył na Ałtaju z resztkami białych oddziałów, a od 1923 roku w Azji Środkowej przeciw basmaczom: najpierw pod Chodżentem, potem we wschodniej Bucharze jako dowódca 77 Pułku Kawalerii, który ścigał oddziały Ibrahim-beka.

W latach 1925–1928 studiował w Akademii Wojskowej im. Michaiła Frunzego. Następnie objął 75 Pułk Kawalerii w brygadzie, którą w Zabajkalu dowodził Konstanty Rokossowski, i wyróżnił się w konflikcie o Kolej Wschodniochińską jesienią 1929 roku, gdy jego pułk wziął udział w głębokim obejściu wojsk chińskich pod Manzhouli i Dżałajnorem.

Czołgista

Na początku lat trzydziestych, gdy Armia Czerwona tworzyła pierwsze związki zmechanizowane, Pawłow przeszedł do wojsk pancernych. Po kursie w Wojskowej Akademii Technicznej dowodził od 1931 roku pułkiem zmechanizowanym w Homlu, a od 1934 roku 4 Brygadą Zmechanizowaną w Bobrujsku, która uchodziła za jedną z najlepszych w armii i wyróżniła się na wielkich manewrach kijowskich w 1935 roku. W 1936 roku dostał za nią Order Lenina.

Od października 1936 do czerwca 1937 roku walczył w hiszpańskiej wojnie domowej po stronie republikańskiej jako jeden z radzieckich „ochotników”, pod pseudonimem „Pablo”. Dowodził brygadą czołgów i doraźnie tworzonymi większymi zgrupowaniami pancernymi w obronie Madrytu, w bitwie nad Jaramą i w bitwie pod Guadalajarą w marcu 1937 roku, gdzie republikanie rozbili włoski korpus ekspedycyjny. 21 czerwca 1937 roku otrzymał tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. Do kraju wrócił w aureoli zdolnego dowódcy nowoczesnego pola walki.

Szef wojsk pancernych

Latem 1937 roku Pawłow został zastępcą, a w listopadzie szefem Zarządu Pancerno-Samochodowego Armii Czerwonej, od 1938 roku zasiadał też w Głównej Radzie Wojskowej. Awans zawdzięczał w dużej mierze czystce: aresztowania i egzekucje, które w latach 1937–1938 objęły marsz. Michaiła Tuchaczewskiego i znaczną część wyższej kadry, otworzyły drogę młodym dowódcom z doświadczeniem bojowym. W odróżnieniu od wielu weteranów Hiszpanii sam Pawłow represjom nie uległ. W 1937 roku został deputowanym do Rady Najwyższej ZSRR, a w 1939 roku zastępcą członka Komitetu Centralnego partii.

Jako szef wojsk pancernych miał realny wpływ na ich rozwój. Opierając się na doświadczeniach z Hiszpanii, gdzie lekkie czołgi radzieckie łatwo padały ofiarą działek przeciwpancernych, domagał się wozów o grubszym pancerzu, z silnikiem wysokoprężnym i działem zdolnym przebić pancerz nieprzyjaciela; wspierał prace, które doprowadziły do powstania czołgów T-34 i KW-1. Gorzej oceniane są jego poglądy na organizację. Uważał, że wielkie korpusy pancerne nie sprawdzą się w przełamaniu, i po doświadczeniach z agresji ZSRR na Polskę, gdzie korpusy pancerne miały kłopoty z dowodzeniem i zaopatrzeniem, poparł w listopadzie 1939 roku decyzję Głównej Rady Wojskowej o ich rozwiązaniu i zastąpieniu mniejszymi dywizjami zmotoryzowanymi i brygadami czołgów. Kilka miesięcy później, pod wrażeniem niemieckich sukcesów we Francji, Armia Czerwona zaczęła w pośpiechu tworzyć jeszcze większe korpusy zmechanizowane – w czerwcu 1941 roku większość z nich była dopiero w trakcie formowania.

Latem 1939 roku Pawłow był doradcą do spraw wojsk pancernych w bitwie nad Chałchin-Goł, w której wojska Gieorgija Żukowa rozbiły Japończyków. W wojnie zimowej był inspektorem użycia wojsk pancernych, a od 17 stycznia do 29 lutego 1940 roku dowodził Grupą Odwodową, która miała obejść linię Mannerheima po lodzie Zatoki Fińskiej; po pierwszej nieudanej próbie z planu zrezygnowano.

Na zachodniej granicy

W czerwcu 1940 roku Pawłow objął dowództwo Białoruskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego, od lipca przemianowanego na Zachodni Specjalny Okręg Wojskowy, z siedzibą w Mińsku. Na samym początku tej służby jego wojska przygotowywały się do zajęcia Litwy w razie odrzucenia radzieckiego ultimatum; Litwa ultimatum przyjęła i 15 czerwca Armia Czerwona weszła do kraju bez walki. 4 czerwca 1940 roku Pawłow został generałem pułkownikiem wojsk pancernych, a 22 lutego 1941 roku – jako jeden z pierwszych – generałem armii, stopniem ustępującym tylko marszałkowskiemu.

Okręg obejmował ziemie zagarnięte Polsce we wrześniu 1939 roku, z występem białostockim wysuniętym między Prusy Wschodnie a Generalne Gubernatorstwo. Pawłow, który nigdy nie dowodził w boju niczym większym od brygady, odpowiadał teraz za cztery armie, ponad 600 tysięcy żołnierzy i około 450 kilometrów granicy, przez którą biegła najkrótsza droga do Moskwy. W styczniu 1941 roku, w grach wojennych na mapach rozegranych po naradzie najwyższej kadry, dowodził w pierwszej z nich stroną „wschodnią” (radziecką) przeciw Żukowowi, który kierował nacierającą stroną „zachodnią”. Scenariusz zakładał uderzenie nieprzyjaciela z Prus Wschodnich i spod Brześcia; według wspomnień Żukowa jego strona osiągnęła przewagę, co późniejsi autorzy często przedstawiali jako zapowiedź czerwca 1941 roku, choć przebieg i wyniki gier pozostają przedmiotem sporów historyków. Następstwem gier było mianowanie Żukowa szefem Sztabu Generalnego w miejsce Kiriłła Mierieckowa. Pawłow, podobnie jak całe kierownictwo armii, był związany zakazem Józefa Stalina, który nie pozwalał na kroki mogące uchodzić za „prowokację” wobec Niemiec. Rozbudowa umocnień nowej granicy, przesunięcie lotnisk i formowanie korpusów zmechanizowanych w czerwcu 1941 roku były dalekie od ukończenia.

Klęska czerwca 1941 roku

Wieczorem 21 czerwca 1941 roku Pawłow, według relacji swojego zastępcy gen. por. Iwana Bołdina, oglądał w mińskim Domu Oficerów operetkę i mimo niepokojących meldunków z granicy nie przerwał wieczoru. Tego dnia okręg przemianowano na Front Zachodni, a dyrektywa o postawieniu wojsk w stan gotowości dotarła do sztabów dopiero w nocy. O świcie 22 czerwca Grupa Armii „Środek” feldmarszałka Fedora von Bocka uderzyła na ZSRR. Lotnictwo frontu straciło w pierwszych godzinach setki samolotów na ziemi, łączność z armiami została przerwana, a 4 Armia pod Brześciem rozpadła się w ciągu jednego dnia pod uderzeniem grupy pancernej Heinza Guderiana.

Pawłow, wykonując dyrektywę Moskwy o przejściu do natarcia, rzucił swoje korpusy zmechanizowane do kontrataku pod Grodnem, który załamał się pod ciosami niemieckiego lotnictwa i z braku paliwa. Tymczasem niemieckie grupy pancerne obchodziły występ białostocki od północy i południa. Rozkaz odwrotu za Szczarę Pawłow wydał 25 czerwca, za późno, by jego wojska zdążyły wyjść z pułapki. 28 czerwca Niemcy zajęli Mińsk, a trzy armie frontu znalazły się w kotłach pod Białymstokiem i Mińskiem. W bitwie pod Białymstokiem i Mińskiem Front Zachodni stracił według danych rosyjskich blisko 418 tysięcy ludzi, a Niemcy ogłosili wzięcie od 290 do 324 tysięcy jeńców.

30 czerwca Pawłow został odwołany i wezwany do Moskwy, gdzie rozmawiali z nim Żukow i Wiaczesław Mołotow. Odesłano go z powrotem na front jako zastępcę nowego dowódcy, którym 2 lipca został ludowy komisarz obrony Siemion Timoszenko. 4 lipca Pawłowa aresztowano; źródła różnią się co do miejsca – rosyjskie opracowania wskazują wieś Dowsk w obwodzie homelskim, polskie Smoleńsk. Razem z nim zatrzymano szefa sztabu frontu gen. mjr. Władimira Klimowskicha, szefa łączności gen. mjr. Andrieja Grigorjewa, dowódcę 4 Armii gen. mjr. Aleksandra Korobkowa i kilku innych generałów.

Śledztwo i egzekucja

Śledczy NKWD podległego Ławrientijowi Berii próbowali najpierw zrobić z Pawłowa uczestnika „antyradzieckiego spisku wojskowego” i powiązać go ze sprawą Tuchaczewskiego. Pawłow, choć w pierwszych przesłuchaniach przyznawał się do błędów w dowodzeniu, zarzutom zdrady zaprzeczył. Ostatecznie z oskarżenia o zdradę zrezygnowano. 22 lipca 1941 roku Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR po krótkiej rozprawie skazało go – wraz z Klimowskichem, Grigorjewem i Korobkowem – na śmierć, utratę stopnia i konfiskatę mienia za „tchórzostwo, bezczynność władzy, rozkład dowodzenia, oddanie broni i składów nieprzyjacielowi”. Przed sądem Pawłow nie przyznał się do winy. Wyrok wykonano tego samego dnia; ciało pochowano na poligonie egzekucyjnym NKWD w Kommunarce pod Moskwą. Rodzinę zesłano.

Rozkaz ludowego komisarza obrony nr 0250 z 28 lipca 1941 roku, podpisany przez Stalina, ogłosił wyrok całej kadrze dowódczej od dowódcy pułku wzwyż jako ostrzeżenie dla „tchórzy i panikarzy”. Pawłow był jedynym dowódcą frontu, którego w tym okresie aresztowano i stracono; los ten podzielili też m.in. szef artylerii frontu gen. por. Nikołaj Klicz i dowódca 14 Korpusu Zmechanizowanego gen. mjr Stiepan Oborin. Dowódca lotnictwa okręgu gen. mjr Iwan Kopiec odebrał sobie życie już pierwszego dnia wojny (według części źródeł nazajutrz).

Rehabilitacja i ocena

31 lipca 1957 roku Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR uchyliło wyrok i umorzyło sprawę z braku znamion przestępstwa; Pawłowowi pośmiertnie przywrócono stopień wojskowy, a w 1965 roku tytuł Bohatera Związku Radzieckiego i odznaczenia. Część źródeł podaje jako rok rehabilitacji 1956. Nikita Chruszczow przyznawał we wspomnieniach, że formalnie podstawy do wyroku istniały, ale zgodził się na rehabilitację, bo winnym był nie Pawłow, lecz Stalin, który powierzył tak odpowiedzialne stanowisko człowiekowi do niego nieprzygotowanemu.

Ocena Pawłowa długo była jednostronna. W radzieckiej historiografii i kinie – jak w epopei „Bitwa o Moskwę” z 1985 roku – występował jako nieudolny dowódca, główny winowajca klęski z czerwca 1941 roku. Historycy od lat osiemdziesiątych wskazują, że jego błędy, zwłaszcza spóźniony odwrót i trwonienie korpusów zmechanizowanych w nieprzygotowanych kontratakach, nakładały się na przyczyny, na które nie miał wpływu: zakaz przygotowań obronnych wydany przez Stalina, ustawienie wojsk w wysuniętym występie, niedokończone przezbrojenie i reorganizację armii, wyniszczenie kadry w czasie czystki oraz rozkazy z Moskwy, nakazujące natarcie w chwili, gdy front się rozpadał. Klęska jego frontu otworzyła Niemcom drogę na Smoleńsk i Moskwę, a jego egzekucja pokazała, że w państwie Stalina za katastrofę płacili przede wszystkim wykonawcy.