Rommel odbija Al-Ukajlę

We wczesnych godzinach 24 marca 1941 roku niemiecki 3 Batalion Rozpoznawczy, wzmocniony kompanią motocyklistów, wjechał drogą nadmorską do Al-Ukajli (El Agheili), najdalej na zachód wysuniętej placówki brytyjskiej w Libii. Niewielka brytyjska załoga nie podjęła walki: zaminowała fort, studnie i lądowisko, po czym wycofała się wzdłuż wybrzeża na wschód, ku Marsa al-Burajce (Mersa Bredze). Niemcy zajęli stary włoski fort, ujęcia wody i lotnisko niemal bez strat. Gen. por. Erwin Rommel, który dzień wcześniej wrócił z Berlina, zanotował później, że przeciwnik „zręcznie” wycofał się przed natarciem. Starcie było drobne, ale od niego zaczęła się pierwsza ofensywa Rommla w Afryce Północnej, która w ciągu trzech tygodni odebrała Brytyjczykom niemal całą Cyrenajkę.

Z tym dniem łączy się zwykle jeszcze jedną datę: 12 marca do Afryki Północnej miały przybyć niemieckie czołgi, które dały Rommlowi siłę uderzeniową. To w zasadzie prawda, wymaga jednak uściślenia. Główne siły 5 Pułku Pancernego zeszły na ląd w Trypolisie między 8 a 11 marca, a 12 marca odbyła się w mieście defilada, dzięki której ich przybycie stało się głośne. Pod 24 marca podaje się z kolei, że Rommel ponownie zajął Al-Ukajlę w ramach swojej pierwszej ofensywy, a Brytyjczycy w trzy tygodnie zostali odrzuceni do Egiptu. Al-Ukajla rzeczywiście należała do Włochów do 8–9 lutego, gdy po klęsce pod Beda Fomm zajęły ją brytyjskie samochody pancerne. Sam odwrót do Egiptu jest jednak uproszczeniem, co pokazuje przebieg kolejnych tygodni.

Czołgi w Trypolisie

Pułk pancerny był najważniejszą częścią 5 Dywizji Lekkiej gen. mjr. Johannesa Streicha, pierwszego związku taktycznego, jaki Niemcy wysłali do Libii w ramach operacji „Sonnenblume”. Dywizję utworzono w pośpiechu z oddziałów 3 Dywizji Pancernej, a jej pułk pancerny pochodził właśnie z tej dywizji: czołgi przypłynęły do Afryki pomalowane jeszcze na ciemnoszaro, z godłem 3 Dywizji Pancernej na pancerzu. W połowie lutego do Trypolisu dotarły tylko batalion rozpoznawczy i batalion przeciwpancerny, które od razu wysłano na wschód, ku Syrcie. Czołgi musiały poczekać na kolejne konwoje.

Według niemieckich opracowań konwój z główną częścią pułku zebrano w Neapolu 4 marca. Transportowce „Ankara”, „Kybfels”, „Marburg” i „Reichenfels” zawinęły do Trypolisu w południe 10 marca; wcześniej, od 8 marca, przypływały pierwsze jednostki pułku. Rommel zapisał w swoich notatkach, że 11 marca 5 Pułk Pancerny zakończył wyładunek i że jego nowoczesny sprzęt „wywarł na Włochach ogromne wrażenie”. Liczby czołgów podawane w literaturze różnią się, zależnie od tego, czy wlicza się lekkie wozy i czołgi dowodzenia. Brytyjska historia oficjalna Iana Playfaira mówi o około 70 lekkich i 80 średnich czołgach, uwagi do wydanych po wojnie notatek Rommla o 120 wozach, z których tylko 60 było średnimi PzKpfw III i PzKpfw IV, a zestawienia oparte na niemieckich dokumentach o 155 czołgach: 25 PzKpfw I, 45 PzKpfw II, 61 PzKpfw III, 17 PzKpfw IV i 7 wozach dowodzenia. Tak czy inaczej, był to pierwszy w Afryce związek pancerny wyposażony w czołgi średnie z działami 50 i 75 mm, które przewyższały wszystko, czym dysponowali tam Brytyjczycy i Włosi.

12 marca Rommel urządził w Trypolisie niemiecko-włoską defiladę. Czołgi przejechały przed trybuną z dowódcami, przed tłumem gapiów i, jak liczono, przed szpiegami przeciwnika, po czym zawracały i przejeżdżały ponownie, kilka razy z rzędu, by wydawało się, że jest ich znacznie więcej. Ten sam cel miały makiety czołgów z drewna i płótna, montowane na podwoziach samochodów Volkswagena w warsztatach na południe od miasta. Fortel był potrzebny, bo zasadnicza część niemieckich sił, 15 Dywizja Pancerna, miała dotrzeć do Libii dopiero w kwietniu i maju.

Front nad Wielką Syrtą

Zanim czołgi dotarły na front, Niemcy i Włosi przesunęli go daleko na wschód. Po pierwszych potyczkach z Brytyjczykami 20 i 24 lutego gen. Streich, który objął dowodzenie na pierwszej linii, 4 marca zajął przesmyk Mugtaa, około 30 kilometrów na zachód od Al-Ukajli, i zamknął go minami. W tym miejscu słone bagno Sabcha al-Kabira ciągnęło się od wybrzeża w głąb lądu, a jedyne przejścia dla pojazdów łatwo było zablokować. Rommel uznał to za ważną zdobycz: front stał już około 800 kilometrów na wschód od Trypolisu, a zaopatrzenie można było dowozić małymi statkami do przystani w Ras al-Ali. 7 marca pod niemieckie dowództwo przeszła włoska dywizja pancerna „Ariete”, która stanęła na wschód od An-Naufalijji, a wkrótce na pozycje pod Mugtaa weszła cała włoska dywizja piechoty „Brescia”, co uwolniło 5 Dywizję Lekką do działań ruchomych.

Niemcy sięgali też w głąb pustyni. Według brytyjskiej historii oficjalnej 13 marca niemiecko-włoski oddział zajął oazę Marada, około stu kilometrów na południe od Al-Ukajli, by osłonić front przed obejściem od strony pustyni. 15 marca mieszana kolumna pod dowództwem hrabiego Gerharda von Schwerina wyruszyła spod Syrty w kilkusetkilometrowy marsz do Fazzanu, w stronę Murzuku. Prosili o to Włosi, zaniepokojeni rajdami Wolnych Francuzów z Czadu, którzy 1 marca zdobyli pod dowództwem płk. Philippe’a Leclerca oazę Kufra. Dla Rommla była to przede wszystkim próba sprzętu i ludzi w długim marszu przez pustynię. Sam 13 marca przeniósł swoją kwaterę do Syrty, a przelot z Trypolisu przerwała mu pierwsza w jego afrykańskiej służbie burza piaskowa, ghibli, którą opisał później z nieukrywanym respektem.

Po drugiej stronie frontu Brytyjczycy wciąż osłabiali swoje siły. Od 4 marca pierwsze konwoje z wojskami dla Grecji wypływały z Egiptu, a do lądowania w Grecji szły najlepsze oddziały, które jeszcze niedawno zdobywały Cyrenajkę. W pierwszej połowie marca czołowa brygada 9 Dywizji Australijskiej gen. Leslie Morsheada zluzowała pod Marsa al-Burajką weteranów 6 Dywizji, odchodzących do Grecji. Australijczycy nie mieli jednak transportu, a ich dowódcy obawiali się, że na otwartej pustyni piechota bez pojazdów zostanie łatwo okrążona. W połowie marca Cyrenajkę odwiedził dowódca brytyjskich wojsk na Bliskim Wschodzie gen. Archibald Wavell w towarzystwie szefa Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Johna Dilla. Zgodził się wycofać Australijczyków z przedpola, a Dill zameldował 18 marca do Londynu, że między Bengazi a Al-Ukajlą nie ma pozycji, na których piechota mogłaby walczyć, a na otwartym terenie wygra ten, kto ma silniejsze czołgi. 20 marca odpowiedzialność za przedpole przejęła 2 Dywizja Pancerna gen. Michaela Gambiera-Parry’ego, a Australijczycy odeszli na północ, na wzgórza nad Bengazi.

Dywizja pancerna była nią tylko z nazwy. Po oddaniu jednej brygady do Grecji zostały jej słaba 3 Brygada Pancerna, z pułkiem lekkich czołgów, pułkiem uzbrojonym w zdobyczne włoskie czołgi M13/40 i trzecim pułkiem, wyposażonym w zużyte czołgi szybkie, który dotarł z rejonu Tobruku dopiero w drugiej połowie marca i po drodze stracił wiele wozów z powodu awarii, oraz okrojona grupa wsparcia. Gen. Philip Neame, który od 27 lutego dowodził w Cyrenajce, oceniał, że do jej obrony potrzebuje pełnej dywizji pancernej, dwóch dywizji piechoty i odpowiedniego lotnictwa. Usłyszał, że posiłków nie będzie przed majem. Wavell polecił mu w razie natarcia prowadzić działania opóźniające, oszczędzać czołgi i w razie potrzeby oddać nawet Bengazi, które miało znaczenie prestiżowe, ale niewielkie wojskowe. Najkorzystniejszą pozycję obronną, na zachód od Al-Ukajli, Neame uznał za niemożliwą do utrzymania z braku transportu do zaopatrywania wojsk. W samej Al-Ukajli i na pustyni przed nią zostały więc tylko lekkie oddziały osłonowe, przede wszystkim samochody pancerne pułku rozpoznawczego 2 Dywizji Pancernej, 1st King’s Dragoon Guards, wolniejsze i słabiej uzbrojone od niemieckich ośmiokołowców z działkiem 20 mm.

Hamulec z Berlina

Na początku marca Rommel doszedł do wniosku, że Brytyjczycy na przedpolu Cyrenajki są słabi i nie planują natarcia. Ponieważ bezpośrednie zagrożenie dla Trypolitanii minęło, zaproponował naczelnemu dowódcy włoskiemu gen. Italowi Gariboldiemu ofensywę jeszcze w maju, przed nadejściem upałów: najpierw odzyskanie Cyrenajki, potem wkroczenie do północno-zachodniego Egiptu, a w końcu uderzenie na Kanał Sueski. Gariboldi zgodził się na ten śmiały plan, potrzebne były jednak posiłki z Niemiec.

19 marca Rommel poleciał do kwatery Hitlera. 20 marca Adolf Hitler wręczył mu Liście Dębu do Krzyża Rycerskiego, przede wszystkim za dowodzenie 7 Dywizją Pancerną we Francji, ale rozmowy z dowództwem wojsk lądowych go rozczarowały. Feldmarszałek Walther von Brauchitsch oświadczył, że nie zamierza zadawać w Afryce decydującego ciosu i że oprócz 15 Dywizji Pancernej Rommel nie dostanie żadnych posiłków. Wehrmacht przygotowywał się już do wojny ze Związkiem Radzieckim, o czym, jak podkreślają biografowie, Rommlowi wtedy nie powiedziano. Pisemne zarządzenie z 21 marca określało jego zadanie jednoznacznie: zgodnie z dyrektywami włoskiego dowództwa ma zabezpieczyć obronę Trypolitanii i przygotować odzyskanie Cyrenajki. Dopiero gdy na front dotrze 15 Dywizja Pancerna, czyli około połowy maja, niemiecki korpus wraz z włoskimi dywizjami miał zdobyć rejon Adżdabii jako podstawę wyjściową do dalszych działań. Bengazi mogło zostać zajęte później. Rommel odpowiadał, że samego Bengazi nie da się utrzymać bez całej Cyrenajki, i z goryczą przyjął postawę Brauchitscha i szefa sztabu generalnego gen. Franza Haldera, którzy, jak pisał, zostawiali przyszłość tego teatru wojny przypadkowi, zamiast wykorzystać chwilową słabość Brytyjczyków.

Zajęcie Al-Ukajli

Przed wyjazdem do Niemiec Rommel polecił 5 Dywizji Lekkiej przygotować na 24 marca natarcie na Al-Ukajlę. Podawał dwa powody. Brytyjczycy z Al-Ukajli nękali kolumny zaopatrzeniowe jadące do załogi w Maradzie, a miasteczko miało ujęcia wody, której na przesmyku Mugtaa brakowało. Gdy 23 marca wrócił do Afryki, jego sztab meldował, że według nasłuchu radiowego Brytyjczycy wycofują część sił z rejonu na południowy zachód od Adżdabii. Streich potwierdził, że Al-Ukajla jest słabo obsadzona, i zaproponował nawet rozpoznanie walką aż do Marsa al-Burajki. Rommel zatwierdził plan i rozkazał zająć Al-Ukajlę wraz z jej studniami. Dzień wcześniej na front dotarł drogą z Trypolisu pułk pancerny; jego kompania warsztatowa zanotowała, że czołgi sprawowały się dobrze, o ile jechały nocą lub w chłodniejszych porach dnia i niezbyt szybko.

Natarcie poprowadził 3 Batalion Rozpoznawczy, wzmocniony motocyklistami, i nie napotkał prawdziwego oporu. Brytyjskie patrole i niewielka załoga fortu wycofały się, zostawiając za sobą pola minowe wokół fortu, ujęć wody i lądowiska. Rommel przyznawał później, że odwrót przeprowadzono umiejętnie. Brytyjczycy cofnęli się do Marsa al-Burajki, około 35 kilometrów na wschód, gdzie grupa wsparcia 2 Dywizji Pancernej obsadziła pozycję na wzgórzach między morzem a słonymi bagnami, a 3 Brygada Pancerna stanęła z tyłu na jej skrzydle.

Formalnie zajęcie Al-Ukajli nie przekraczało rozkazów z Berlina. Można je było przedstawić jako poprawienie położenia obronnego Trypolitanii i osłonę Marady, a Gariboldi później zatwierdził także natarcie na Marsa al-Burajkę, zastrzegając, że dalej nie wolno iść bez jego zgody. Duch tych rozkazów był jednak inny: dowództwo wojsk lądowych zalecało ostrożność i nie przewidywało natarcia przed majem. W części opracowań właśnie od 24 marca liczy się niesubordynację Rommla, który mimo wielokrotnych poleceń, by czekał na 15 Dywizję Pancerną, nie zamierzał stać w miejscu. 26 marca pisał do żony: „Muszę powstrzymywać żołnierzy, żeby nie rwali się naprzód. Zajęli kolejną pozycję, o 30 kilometrów dalej na wschód. Nasi włoscy przyjaciele będą mieli zatroskane miny”.

„Żółw wysuwa głowę”

Brytyjczycy nie uznali utraty Al-Ukajli za początek ofensywy. Ich wywiad szacował, że Niemcy i Włosi będą gotowi do natarcia z jedną niemiecką dywizją lekką i jedną włoską dywizją zmotoryzowaną najwcześniej około połowy kwietnia, i to po zgromadzeniu na przedpolu zapasów na trzydzieści dni. Wavell miał nadzieję, że uderzenie nie nastąpi przed majem, kiedy zdoła wzmocnić Cyrenajkę. Premier Winston Churchill był bardziej zaniepokojony. Według jego wspomnień 26 marca depeszował do Wavella, że Niemcy mają zwyczaj posuwać się naprzód wszędzie tam, gdzie nie napotykają oporu, i dodawał: „Zakładam, że czekasz tylko, aż żółw wysunie głowę dość daleko, by ją uciąć”. Wavell odpowiedział 27 marca, że nieprzyjaciel pod Al-Ukajlą to głównie Włosi z niewielkim „usztywnieniem” niemieckim. Przyznał, że w Cyrenajce podjął duże ryzyko, by udzielić Grecji jak największej pomocy, i że najbliższe miesiące będą okresem niepokoju, ale uważał siły przeciwnika za przesadnie oceniane. Jeszcze 30 marca Neame pisał w instrukcji operacyjnej, że od zajęcia Al-Ukajli nieprzyjaciel nie zdradza zamiaru dalszego natarcia. Tego samego dnia Wavell poinformował go, że przez dwa miesiące nie dostanie większych posiłków i ma przez ten czas opóźniać przeciwnika.

W rzeczywistości brytyjska ocena możliwości przeciwnika nie różniła się bardzo od oceny niemieckiego i włoskiego dowództwa. Brytyjski historyk oficjalny podkreślał, że jej błąd polegał na czym innym: nikt nie wziął w rachubę dowódcy, który był gotów działać szybciej, niż pozwalały na to zaopatrzenie i rozkazy przełożonych.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Al-Ukajli otworzyło pierwszą ofensywę Rommla. 30 marca Streich dostał rozkaz, by nazajutrz zdobyć Marsa al-Burajkę. Po jej upadku 31 marca Rommel, wbrew zastrzeżeniom Gariboldiego i bez zgody Berlina, ruszył dalej: 2 kwietnia zajął Adżdabiję, w nocy z 3 na 4 kwietnia jego oddziały weszły do opuszczonego przez Brytyjczyków Bengazi, a kolumny przecinające pustynię przez Msus i Mechili zagroziły odcięciem całej Cyrenajki. 2 Dywizja Pancerna rozpadła się w odwrocie, tracąc czołgi głównie z powodu awarii i braku paliwa, a w nocy z 6 na 7 kwietnia niemiecki patrol pojmał gen. Neame’a i gen. Richarda O’Connora, wysłanego mu do pomocy przez Wavella. 8 kwietnia pod Mechili poddał się Gambier-Parry z dużą częścią garnizonu.

Popularne ujęcie, według którego Brytyjczycy w ciągu trzech tygodni zostali odrzuceni do Egiptu, jest więc trafne tylko w części. Mniej więcej trzy tygodnie po 24 marca, 13–15 kwietnia, czołówki niemieckie stanęły na granicy egipskiej pod As-Sallum i Fort Capuzzo. Za nimi pozostał jednak Tobruk, od 11 kwietnia otoczony przez wojska Osi i broniony przez 9 Dywizję Australijską gen. Morsheada. Jego oblężenie trwało osiem miesięcy, a od sierpnia 1941 roku walczyła w nim polska Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich. Dopóki Tobruk się trzymał, Rommel nie mógł iść w głąb Egiptu.

Wydarzenia tych tygodni ukształtowały wojnę na pustyni na następne dwa lata. Rommel pokazał, że gotów jest działać na własną rękę, wbrew przełożonym w Rzymie i Berlinie, i że jego śmiałość może zrównoważyć słabość sił. Brytyjczycy zapłacili za decyzję o wysłaniu wojsk do Grecji utratą niemal wszystkich zdobyczy operacji „Compass”, a sama Al-Ukajla, z której Brytyjczycy wycofali się 24 marca bez walki, jeszcze dwukrotnie stawała się punktem zwrotnym kampanii: w styczniu 1942 roku Rommel wyruszył spod niej do kolejnej ofensywy, a w grudniu 1942 roku, po klęsce pod El Alamein, Niemcy i Włosi opuścili ją ostatecznie, cofając się do Trypolitanii i dalej do Tunezji.