Początek konferencji poczdamskiej

17 lipca 1945 roku o piątej po południu w pałacu Cecilienhof w Poczdamie, na skraju zrujnowanego Berlina, rozpoczęło się pierwsze posiedzenie plenarne konferencji szefów rządów trzech mocarstw. Przy okrągłym stole zasiedli prezydent Stanów Zjednoczonych Harry Truman, premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill i przywódca Związku Radzieckiego Józef Stalin. Było to trzecie i ostatnie spotkanie Wielkiej Trójki w czasie wojny – po Teheranie w 1943 roku i Jałcie w lutym 1945 roku – i pierwsze po kapitulacji Niemiec. Konferencja, nazwana w korespondencji kryptonimem „Terminal”, trwała do 2 sierpnia. Zajmowała się przede wszystkim Niemcami i powojennym ładem w Europie, a w jej tle toczyła się wciąż wojna z Japonią.

Kroniki wojny streszczają często ten dzień zdaniem, że konferencję otworzyli „brytyjski premier Churchill, radziecki premier Stalin i prezydent USA Truman”, a „przywódcy alianccy uzgodnili, że będą domagać się bezwarunkowej kapitulacji Japonii”. Oba sformułowania wymagają uściślenia. Stalin nie nosił tytułu premiera: był przewodniczącym Rady Komisarzy Ludowych ZSRR, czyli szefem rządu, a zarazem sekretarzem generalnym partii i – od końca czerwca 1945 roku – generalissimusem; zachodnia prasa nazywała go po prostu premierem. Ważniejsze jest drugie zastrzeżenie. Związek Radziecki nie był wówczas w wojnie z Japonią i nie podpisał wezwania do jej bezwarunkowej kapitulacji. Deklarację poczdamską ogłoszoną 26 lipca wydały Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Chiny, a delegacji radzieckiej nie skonsultowano z nią przed publikacją.

Droga do Poczdamu

W ciągu pięciu miesięcy, które dzieliły Jałtę od Poczdamu, zmieniło się prawie wszystko. 12 kwietnia zmarł Franklin Delano Roosevelt, a jego następca Truman, wiceprezydent od zaledwie trzech miesięcy, nie uczestniczył wcześniej w rozmowach z sojusznikami i miał przed sobą pierwszy w życiu szczyt. Niemcy skapitulowały w maju, a deklaracją berlińską z 5 czerwca cztery mocarstwa przejęły najwyższą władzę w Rzeszy. Zarazem narastały spory: o skład rządu polskiego, o rządy komunistów w Rumunii i Bułgarii, o Triest, o amerykańskie wstrzymanie dostaw w ramach Lend-Lease po kapitulacji Niemiec. Pod koniec maja Truman wysłał do Moskwy Harry’ego Hopkinsa, zaufanego doradcę Roosevelta, który doprowadził do kompromisu w sprawie Polski i do uzgodnienia kolejnego spotkania. Na prośbę Stalina miało się ono odbyć w okolicach Berlina, w radzieckiej strefie okupacyjnej.

Churchill zabiegał o szczyt jak najszybciej, jeszcze w czerwcu, zanim amerykańskie wojska wycofają się z Turyngii i Saksonii do własnej strefy, a armie zachodnie zostaną zdemobilizowane. Truman wolał termin lipcowy. Część historyków uważa, że chciał w ten sposób poczekać na wynik pierwszej próby bomby atomowej; inni wskazują na zwykłe względy budżetowe i polityczne w Waszyngtonie. Ostatecznie otwarcie wyznaczono na 16 lipca. Truman wypłynął z Newport News na krążowniku USS „Augusta”, 15 lipca zszedł na ląd w Antwerpii, z Brukseli przyleciał na lotnisko Gatow i zamieszkał w willi w podpoczdamskim Babelsbergu, nazywanej przez Amerykanów „Małym Białym Domem”. Tego samego dnia przyleciał Churchill. Stalin przyjechał pociągiem z Moskwy z opóźnieniem – dopiero 16 lipca – dlatego obrady zaczęły się dzień później, niż planowano. Truman i Churchill wykorzystali wolny dzień na objazd ruin Berlina; Truman przejechał obok Reichstagu i Kancelarii Rzeszy, a Churchill wszedł do zrujnowanej kancelarii i obejrzał okolice bunkra Hitlera.

Cecilienhof i delegacje

Miejsce obrad wybrali i przygotowali Rosjanie. Cecilienhof, zbudowany w latach 1914–1917 w stylu angielskiego dworu w parku Neuer Garten, był ostatnią rezydencją wzniesioną przez Hohenzollernów – dla następcy tronu Wilhelma i jego żony Cecylii. Budynek nie ucierpiał w czasie wojny. Żołnierze radzieccy odnowili go w kilka tygodni, urządzili w nim sale obrad i gabinety trzech delegacji, a na dziedzińcu ułożyli z czerwonych kwiatów wielką gwiazdę. Okolice Poczdamu i Babelsbergu, gdzie zakwaterowano delegacje, otoczyły oddziały NKWD.

Delegacje były liczne. Trumanowi towarzyszyli nowy sekretarz stanu James F. Byrnes, zaprzysiężony zaledwie 3 lipca, który szybko stał się głównym negocjatorem amerykańskim, szef sztabu prezydenta admirał William Leahy, ambasador w Moskwie Averell Harriman oraz szefowie sztabów; poza oficjalną delegacją przyjechał też sekretarz wojny Henry Stimson. Churchillowi towarzyszyli minister spraw zagranicznych Anthony Eden i lider Partii Pracy Clement Attlee. Jego obecność miała szczególny powód: w Wielkiej Brytanii 5 lipca odbyły się wybory powszechne, ale z liczeniem głosów czekano na karty żołnierzy służących za granicą, więc nikt nie wiedział, kto będzie rządził po ogłoszeniu wyników. Churchill zaprosił Attleego, by w razie zmiany władzy delegacja brytyjska zachowała ciągłość. Stalinowi towarzyszyli komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow, jego zastępca Andriej Wyszynski i ambasador w Waszyngtonie Andriej Gromyko.

Pierwszy dzień

17 lipca w południe Stalin złożył Trumanowi wizytę w Babelsbergu. Było to pierwsze spotkanie obu przywódców. Według zapisków amerykańskich Stalin potwierdził, że Związek Radziecki – zgodnie ze zobowiązaniem z Jałty – przystąpi do wojny z Japonią, i podał termin: połowę sierpnia. Truman zanotował wieczorem w dzienniku, że Stalin „przystąpi do wojny z Japończykami 15 sierpnia” i że „wtedy będzie z nimi koniec”, a o samym rozmówcy napisał, że „można się z nim dogadać”. Prezydent zatrzymał gościa na lunch.

O 17:00 rozpoczęło się pierwsze posiedzenie plenarne. Na wniosek Stalina, poparty przez Churchilla, przewodnictwo objął Truman. Prezydent od razu położył na stole amerykańskie propozycje: utworzenie Rady Ministrów Spraw Zagranicznych pięciu mocarstw – Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, ZSRR, Francji i Chin – która miała przygotować traktaty pokojowe z Włochami, Rumunią, Bułgarią, Węgrami i Finlandią, a w przyszłości z Niemcami; zasady polityczne i gospodarcze kontroli nad Niemcami; wykonanie jałtańskiej Deklaracji o Europie Wyzwolonej, czyli sprawę rządów w Rumunii i Bułgarii; wreszcie złagodzenie warunków dla Włoch, które walczyły po stronie aliantów i trzy dni wcześniej, 14 lipca, wypowiedziały wojnę Japonii. Stalin dorzucił własną listę: podział niemieckiej floty wojennej i handlowej, reparacje, likwidację rządu RP na uchodźstwie, mandaty powiernicze nad dawnymi koloniami włoskimi, reżim generała Francisco Franco w Hiszpanii, Tanger, Syrię i Liban. Churchill domagał się rozmowy o Polsce. Ustalono, że codziennie przed sesją plenarną zbierać się będą ministrowie spraw zagranicznych, którzy przygotują porządek obrad. Pierwszego dnia niczego jeszcze nie rozstrzygnięto.

Bomba w tle

Dzień przed otwarciem konferencji, 16 lipca o świcie, na pustyni w Nowym Meksyku przeprowadzono próbę Trinity – pierwszy wybuch jądrowy w historii. Wieczorem tego dnia Stimson otrzymał w Babelsbergu zaszyfrowaną depeszę z Waszyngtonu, że „operację przeprowadzono dziś rano” i że wyniki „wydają się zadowalające”, i przekazał ją Trumanowi oraz Byrnesowi. 17 lipca Stimson poinformował Churchilla. Szczegółowy raport generała Leslie Grovesa o sile wybuchu dotarł do Poczdamu 21 lipca. Według relacji Stimsona i Churchilla lektura tego raportu wyraźnie dodała prezydentowi pewności siebie w rozmowach z Rosjanami. Bomba zmieniała też rachunek wojny na Dalekim Wschodzie: amerykańscy przywódcy zaczęli się zastanawiać, czy udział ZSRR w wojnie z Japonią, o który Roosevelt tak zabiegał w Jałcie, jest jeszcze potrzebny. Pod koniec pierwszego tygodnia konferencji Truman zdecydował się powiadomić Stalina o nowej broni – w sposób możliwie ogólnikowy.

Niemcy: zasady okupacji i reparacje

Głównym przedmiotem obrad były Niemcy. Podział na cztery strefy okupacyjne i Sojuszniczą Radę Kontroli ustalono wcześniej; w Poczdamie chodziło o to, jak rządzić krajem. Uzgodnione zasady polityczne streszcza się zwykle formułą czterech „D”: denazyfikacja, demilitaryzacja, demokratyzacja i decentralizacja (często dodaje się piąte – dekartelizację, czyli rozbicie wielkich koncernów). NSDAP i jej organizacje miały zostać rozwiązane, jej czynni członkowie – usunięci z urzędów, zbrodniarze wojenni – postawieni przed sądem, a przemysł zbrojeniowy – zlikwidowany. Niemcy miały być w okresie okupacji traktowane jako jedna całość gospodarcza; nie przewidywano jednak centralnego rządu niemieckiego, a jedynie kilka centralnych departamentów administracyjnych pod nadzorem Rady Kontroli.

Najtrudniejsze okazały się reparacje. Rosjanie domagali się, zgodnie z tym, co omawiano w Jałcie, 10 miliardów dolarów dla siebie z łącznej sumy 20 miliardów. Amerykanie, pamiętając, że po pierwszej wojnie światowej to ich kredyty finansowały niemieckie spłaty, nie chcieli ustalać żadnej kwoty. Kompromis, wynegocjowany przez Byrnesa pod koniec konferencji, przewidywał, że każde mocarstwo pobiera reparacje z własnej strefy, a ZSRR otrzyma dodatkowo z zachodnich stref 15 procent zbędnych urządzeń przemysłowych w zamian za żywność, węgiel i inne surowce ze strefy radzieckiej oraz 10 procent bez żadnej odpłaty. Związek Radziecki zobowiązał się zaspokoić z własnej części roszczenia Polski. Postanowiono też podzielić między trzy mocarstwa niemiecką flotę wojenną i handlową. Rozwiązanie strefowe, przyjęte dla uniknięcia sporów, w praktyce oznaczało, że w sprawach gospodarczych każda strefa zaczęła żyć własnym życiem.

ZSRR uzyskał poparcie dla przekazania mu – do czasu konferencji pokojowej – północnej części Prus Wschodnich z Królewcem. Truman i Churchill zobowiązali się tę zmianę poprzeć na przyszłej konferencji pokojowej.

Polska: rząd, granica i przesiedlenia

Sprawa polska wracała na posiedzeniach niemal codziennie. Formalnie część jej rozwiązano tuż przed konferencją: 28 czerwca w Warszawie powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej z udziałem Stanisława Mikołajczyka, a 5 lipca Stany Zjednoczone i Wielka Brytania uznały go i cofnęły uznanie rządowi RP w Londynie. W Poczdamie spierano się o następstwa tej decyzji – o majątek i archiwa rządu na uchodźstwie, o los Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i powrót żołnierzy oraz uchodźców do kraju, wreszcie o zapowiedziane w Jałcie „wolne i nieskrępowane wybory”. Ostatecznie mocarstwa odnotowały, że TRJN zgodził się na przeprowadzenie takich wyborów z udziałem wszystkich partii demokratycznych i na swobodę pracy zagranicznych korespondentów.

Znacznie ostrzejszy był spór o granicę zachodnią. W Jałcie uzgodniono jedynie, że Polska otrzyma „znaczny przyrost terytorium na północy i na zachodzie”, a ostateczną decyzję odłożono. Tymczasem od wiosny 1945 roku na ziemiach na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej działała już, za zgodą władz radzieckich, polska administracja. Truman protestował, że Polska otrzymała w ten sposób faktycznie własną strefę okupacyjną bez zgody pozostałych mocarstw. Churchill przekonywał, że tak daleko przesunięta granica odcina Niemcy od żywności i węgla ze Śląska i oznacza konieczność przemieszczenia milionów ludzi; Stalin odpowiadał, że Niemcy z tych ziem w większości już uciekli. Polskie stanowisko przedstawiła delegacja TRJN, w której znaleźli się m.in. Bolesław Bierut, Edward Osóbka-Morawski, Władysław Gomułka, Mikołajczyk i Stanisław Grabski. 24 lipca wysłuchali jej ministrowie spraw zagranicznych trzech mocarstw; jej członkowie rozmawiali też z przywódcami delegacji zachodnich. Argumentowano odszkodowaniem za zniszczenia wojenne, utratą ziem wschodnich na rzecz ZSRR, względami gospodarczymi i historycznymi.

Sprawę rozstrzygnął dopiero pakiet zaproponowany przez Byrnesa pod koniec konferencji: Zachód przyjął linię Odry i Nysy Łużyckiej, a Rosjanie – amerykańską formułę reparacji. W protokole końcowym, ogłoszonym 2 sierpnia, ziemie na wschód od linii biegnącej od Bałtyku na zachód od Świnoujścia, wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej do granicy czechosłowackiej, wraz z południową częścią Prus Wschodnich i byłym Wolnym Miastem Gdańskiem, oddano „pod administrację państwa polskiego”, z zastrzeżeniem, że ostateczne wytyczenie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej „powinno nastąpić w drodze konferencji pokojowej”. Konferencja ta nigdy się nie odbyła, a różnica w odczytaniu tego zapisu – dla Polski i ZSRR ostateczne przyznanie ziem, dla Zachodu rozwiązanie tymczasowe – ciążyła na stosunkach polsko-niemieckich aż do 1990 roku.

Z tą decyzją wiązał się rozdział XIII ogłoszonego komunikatu (w pełnym protokole – XII). Mocarstwa uznały w nim, że ludność niemiecka pozostała w Polsce, Czechosłowacji i na Węgrzech musi zostać przesiedlona do Niemiec, oraz zastrzegły, że przesiedlenie ma przebiegać „w sposób zorganizowany i humanitarny”. Do czasu oceny sytuacji przez Radę Kontroli należało wstrzymać dalsze wysiedlenia. W praktyce wysiedlenia trwały już od wiosny i były kontynuowane; ogółem przesiedlenia ludności niemieckiej z ziem przyznanych Polsce objęły w latach 1945–1950 – według różnych szacunków – kilka milionów ludzi, a liczba zmarłych w czasie ucieczek, wysiedleń i w obozach jest przedmiotem sporów historyków. Na ziemie te osiedlano zarazem Polaków, w tym przesiedleńców z ziem wschodnich II Rzeczypospolitej.

Japonia

Wojna na Pacyfiku nie była formalnie tematem obrad trzech przywódców, bo Związek Radziecki zachowywał wobec Japonii neutralność – w kwietniu wypowiedział wprawdzie pakt o neutralności, ale ten zachowywał moc do kwietnia 1946 roku. Sprawy japońskie omawiano więc głównie w rozmowach dwustronnych i na posiedzeniach szefów sztabów. 18 lipca Stalin poinformował Trumana, że Tokio prosi Moskwę o przyjęcie misji księcia Fumimaro Konoe, która miała szukać pośrednictwa w zakończeniu wojny; Amerykanie wiedzieli o tych zabiegach wcześniej z przechwyconej korespondencji japońskiej dyplomacji. Stalin zaproponował, by odpowiedzieć Japończykom wymijająco, a Truman się zgodził. Szefowie sztabów koordynowali plany na ostatnią fazę wojny; postanowili m.in. przekazać południową część Indochin brytyjskiemu dowództwu Azji Południowo-Wschodniej, co później wyznaczyło podział Indochin na 16 równoleżniku.

Domaganie się bezwarunkowej kapitulacji, ogłoszone przez Roosevelta i Churchilla w Casablance w 1943 roku, było stanowiskiem zachodnich aliantów i Chin. W Poczdamie ujęto je w ultimatum skierowanym do Japonii – deklarację poczdamską, którą 26 lipca ogłosili Truman, Churchill i przez radio wyrażający zgodę Czang Kaj-szek. ZSRR przyłączył się do niej dopiero 8 sierpnia, w dniu wypowiedzenia wojny Japonii. Stwierdzenie, że 17 lipca „przywódcy alianccy uzgodnili” bezwarunkową kapitulację Japonii, łączy więc dwa wydarzenia i przypisuje Stalinowi deklarację, której nie podpisał.

Przerwa wyborcza i koniec konferencji

Do 25 lipca odbyło się dziewięć posiedzeń plenarnych. Tego dnia Churchill i Attlee polecieli do Londynu na ogłoszenie wyników wyborów. Churchill do Poczdamu już nie wrócił: wybory zakończyły się zdecydowanym zwycięstwem Partii Pracy i 28 lipca w miejsce brytyjskiego premiera przy stole zasiadł Attlee, a zamiast Edena – nowy minister spraw zagranicznych Ernest Bevin. Po czterech kolejnych posiedzeniach, w nocy z 1 na 2 sierpnia, przywódcy podpisali protokół i komunikat końcowy, znany jako umowa poczdamska. Spośród trzech przywódców, którzy otwierali konferencję, kończyło ją tylko dwóch.

Znaczenie

Konferencja poczdamska była ostatnim spotkaniem Wielkiej Trójki i zarazem ostatnią próbą wspólnego urządzenia Europy przez zwycięzców. Przyniosła decyzje o trwałych skutkach: zasady okupacji Niemiec, nowe granice Polski i ZSRR na wschodzie Niemiec, przesiedlenie milionów Niemców i powołanie Rady Ministrów Spraw Zagranicznych, która w latach 1946–1947 przygotowała traktaty pokojowe z sojusznikami Rzeszy. Wiele kluczowych spraw tylko odłożono – traktatu pokojowego z Niemcami nie zawarto aż do 1990 roku, a Rada Kontroli, działająca na zasadzie jednomyślności, szybko przestała funkcjonować. Truman i Stalin nigdy więcej się nie spotkali. Obrady pokazały też nowy układ sił: Stany Zjednoczone, z bombą atomową na wyciągnięcie ręki, mniej potrzebowały radzieckiej pomocy na Dalekim Wschodzie, a ZSRR, który kontrolował już Europę Środkowo-Wschodnią, nie zamierzał z tych zdobyczy ustępować. Dla Polski Poczdam oznaczał nowe terytorium na zachodzie, przesunięcie całego państwa o kilkaset kilometrów i – wbrew zapowiedzi wolnych wyborów – utrwalenie władzy zależnej od Moskwy. Rozbieżne interpretacje postanowień poczdamskich, zwłaszcza o reparacjach i jedności gospodarczej Niemiec, w ciągu dwóch lat doprowadziły do podziału Niemiec i Europy oraz do zimnej wojny.