Irak wypowiada wojnę państwom Osi

W sobotę 16 stycznia 1943 roku rząd Iraku ogłosił w Bagdadzie, że od północy z 16 na 17 stycznia kraj uważa się za będący w stanie wojny z Niemcami, Włochami i Japonią. Tego samego dnia premier Nuri as-Sa’id poprosił prezydenta Franklina Delano Roosevelta o pomoc w przyjęciu Iraku do grona sygnatariuszy Deklaracji Narodów Zjednoczonych. Irak stał się pierwszym niepodległym państwem arabskim, które formalnie stanęło do wojny po stronie aliantów. Militarnie decyzja niewiele zmieniała, politycznie zamykała jednak rozdział otwarty dwa lata wcześniej przez proniemiecki zamach stanu w Bagdadzie.

Tekst deklaracji

Dokument podpisał minister spraw zagranicznych Abd al-Ilah Hafiz. Notę przekazano brytyjskimi kanałami do irackiego posła w Ankarze, który 16 stycznia miał ją doręczyć przedstawicielom dyplomatycznym Niemiec, Włoch i Japonii w Turcji. Treść poznali wcześniej Amerykanie: wieczorem 13 stycznia Nuri as-Sa’id i szef dyplomacji przekazali ją w ścisłej tajemnicy amerykańskiemu ministrowi rezydentowi w Bagdadzie, a ten przesłał ją do Waszyngtonu.

Uzasadnienie wojny było w całości iracką sprawą wewnętrzną. Rząd zarzucał Niemcom, że „w każdy sposób i w najbardziej otwarty sposób” mieszały się w wewnętrzne sprawy Iraku, podżegały do otwartego buntu przeciw konstytucyjnemu rządowi i nadal prowadziły wrogie działania przez rozgłośnie radiowe, szerzące „fałszywe pogłoski” i oszczerstwa wobec rodziny panującej. Włochom zarzucano udział w tym samym mieszaniu się w sprawy Iraku, a Japonii pogwałcenie zasad neutralności przez pomoc obu państwom i późniejsze przyłączenie się do ich prowokacji. Wszystkie trzy punkty odnosiły się do jednego wydarzenia: zamachu stanu z kwietnia 1941 roku, który wyniósł do władzy Raszida Alego al-Kilaniego, oraz do następującej po nim wojny brytyjsko-irackiej, w której rząd w Bagdadzie liczył na pomoc Osi.

Od neutralności do wojny

Na mocy traktatu sojuszniczego z Wielką Brytanią z 1930 roku Irak w razie wojny miał udzielić Brytyjczykom wszelkiej pomocy. We wrześniu 1939 roku zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami i internował niemieckich obywateli, ale wojny nie wypowiedział: ówczesny premier, ten sam Nuri as-Sa’id, ogłosił, że iracka armia nie będzie używana poza granicami kraju. Kolejne rządy coraz silniej ulegały wpływom panarabskich oficerów ze „złotego czworoboku”, a przedstawicielstwo Włoch działało w Bagdadzie aż do 1941 roku i było jednym z ośrodków propagandy Osi.

Wiosną 1941 roku spór przerodził się w otwarty konflikt. Wojska brytyjskie, wsparte oddziałami z Transjordanii, w ciągu miesiąca złamały opór armii irackiej, mimo przybycia niemieckiej grupy lotniczej do Mosulu i dyplomatycznego gestu Moskwy, która uznała rząd Raszida Alego. Po rozejmie pod Bagdadem do stolicy wrócił regent Abd al-Ilah, sprawujący władzę w imieniu małoletniego króla Fajsala II, a w październiku 1941 roku na czele rządu stanął ponownie Nuri as-Sa’id. Kraj pozostawał pod faktyczną kontrolą brytyjską: przez Irak biegły drogi zaopatrzenia z portu w Basrze do Iranu i dalej do ZSRR, a nafta z Kirkuku płynęła rurociągami nad Morze Śródziemne. Od sierpnia 1942 roku w Bagdadzie urzędowało brytyjskie Dowództwo Persji i Iraku pod gen. Henrym Maitlandem Wilsonem, utworzone na wypadek niemieckiego przełamania przez Kaukaz.

Rząd Nuriego przeprowadził na początku 1942 roku czystkę w wojsku i administracji wśród zwolenników Raszida Alego. 6 stycznia 1942 roku sąd wojenny w Bagdadzie skazał zaocznie na śmierć samego Raszida Alego, a uczestnicy zamachu, którzy nie zdołali uciec dostatecznie daleko, byli wydawani i wieszani. Według amerykańskich dyplomatów myśl o wypowiedzeniu wojny Osi pojawiała się w Bagdadzie już od początku 1942 roku. Rząd zwlekał jednak tak długo, jak długo wynik wojny pozostawał niepewny, a latem 1942 roku wojska niemieckie stały pod El Alamein i w drodze na Kaukaz. Dopiero zwycięstwo brytyjskie w Egipcie, lądowanie aliantów w Afryce Północnej i okrążenie 6 Armii pod Stalingradem przekonały iracki rząd, że wybór strony nie niesie już ryzyka.

Raszid Ali i mufti w Berlinie

Niemieckie i włoskie audycje, o których mówiła deklaracja, miały konkretne twarze. Raszid Ali al-Kilani przyleciał do Berlina 20 listopada 1941 roku, kilka tygodni po Muhammadzie Aminie al-Husajnim, byłym wielkim muftim Jerozolimy, który w Bagdadzie wzywał w 1941 roku do świętej wojny z Brytyjczykami. Obaj rywalizowali o pozycję przywódcy świata arabskiego w oczach Osi. Adolf Hitler przyjął muftiego 28 listopada 1941 roku, a Raszida Alego latem 1942 roku, Niemcy uznawali go za prawowitego premiera Iraku na wygnaniu. Obietnic politycznych udzielano im jednak skąpo: w kwietniu 1942 roku dostali jedynie tajny list ministra Galeazza Ciana, zapowiadający niepodległość krajów arabskich po zwycięstwie Osi. Z Berlina i Rzymu nadawano po arabsku audycje atakujące regenta i Nuriego jako brytyjskie marionetki, a przy Wehrmachcie powstała niewielka arabska jednostka szkoleniowa, przeznaczona do działań na Bliskim Wschodzie po spodziewanym przełamaniu frontu na Kaukazie.

Wypowiedzenie wojny było więc także odpowiedzią na ten „rząd emigracyjny”: odbierało Raszidowi Alemu argument, że Irak jest tylko okupowanym przez Brytyjczyków krajem, którego prawdziwa wola wyraża się w Berlinie.

Wojna dla przyszłości

W Bagdadzie nikt nie udawał, że iracka armia ruszy na front. 16 stycznia Nuri as-Sa’id wyłożył w Izbie Deputowanych prosty wywód: przyszłe interesy Iraku i innych państw arabskich wymagają przystąpienia do Narodów Zjednoczonych, warunkiem przystąpienia jest stan wojny z Osią, a więc Irak wypowiada wojnę, by zapewnić sobie i światu arabskiemu miejsce przy stole po zwycięstwie. Kontrolowana przez rząd prasa w kolejnych dniach dementowała pogłoski o wysłaniu wojska za granicę czy powszechnej mobilizacji i zapewniała, że kraj nie przyjmuje żadnych nowych zobowiązań ponad te, które wynikały już z sojuszu z Wielką Brytanią i z członkostwa w Lidze Narodów.

Za tym rachunkiem stały plany samego premiera. Nuri as-Sa’id marzył o federacji arabskiej pod przewodnictwem Iraku, obejmującej cały Żyzny Półksiężyc, czyli Irak, Syrię, Liban, Transjordanię i Palestynę. Na przełomie 1942 i 1943 roku przedstawił ten projekt brytyjskiemu ministrowi rezydentowi na Bliskim Wschodzie Richardowi Caseyowi w memoriale znanym jako „Niebieska księga”. Status sojusznika miał dać Irakowi argument w powojennych rozmowach o przyszłości regionu, także wobec Egiptu i Arabii Saudyjskiej, które wciąż zachowywały neutralność. Wielka Brytania przyjęła decyzję z wyraźną satysfakcją, przedstawiając ją jako pierwszy w historii przypadek, gdy niepodległe państwo muzułmańskie z własnej inicjatywy przystąpiło do wojny jako jej sojusznik, co miało być przykładem dla całego świata arabskiego.

Formalności w Waszyngtonie załatwił iracki poseł Ali Dżaudat al-Ajjubi. Wymiana not z sekretarzem stanu Cordellem Hullem 16 i 22 stycznia potwierdziła przystąpienie Iraku do Deklaracji Narodów Zjednoczonych, a 2 lutego Roosevelt przesłał Nuriemu osobiste gratulacje, witając Irak „w szeregach Narodów Zjednoczonych”.

Miejsce w wojnie

Praktyczne skutki decyzji były niewielkie. Iracka armia, osłabiona klęską z 1941 roku i czystkami, nie walczyła poza granicami kraju, a rola Iraku w wojnie polegała nadal na tym, co dawał wcześniej jako zaplecze brytyjskiego imperium: bazach lotniczych, ropie naftowej i szlaku przerzutowym do Iranu i ZSRR. W ciągu 1943 roku zagrożenie z północy zniknęło, bo Wehrmacht wycofał się z Kaukazu, a Dowództwo Persji i Iraku zaczęło oddawać wojska na inne fronty. Raszid Ali al-Kilani spędził resztę wojny w Niemczech, a mufti angażował się coraz mocniej we współpracę z SS.

Znaczenie polityczne okazało się trwalsze. Irak był pierwszym z państw arabskich, które wybrały stronę aliantów. We wrześniu 1943 roku wojnę Niemcom wypowiedział sąsiedni Iran, a pod koniec wojny śladem Iraku poszły Egipt, Syria, Liban i Arabia Saudyjska, gdy wypowiedzenie wojny Niemcom do 1 marca 1945 roku stało się warunkiem zaproszenia na konferencję założycielską Organizacji Narodów Zjednoczonych. Irak znalazł się w gronie jej członków założycieli, a Nuri as-Sa’id był jednym z architektów Ligi Państw Arabskich, utworzonej w marcu 1945 roku, choć w kształcie znacznie skromniejszym niż jego federacja. Rachunek z 1943 roku wiązał jednak monarchię haszymidzką z Wielką Brytanią jeszcze ściślej. Po latach właśnie tę zależność obrócili przeciw niej oficerowie, którzy 14 lipca 1958 roku obalili monarchię, a Fajsal II, Abd al-Ilah i Nuri as-Sa’id zginęli w czasie rewolucji.