Karl Jäger

Karl Jäger był oficerem SS, który latem i jesienią 1941 roku kierował wymordowaniem większości Żydów na Litwie. Jako dowódca Einsatzkommando 3, oddziału niemieckiej policji bezpieczeństwa i SD, przez pięć miesięcy organizował z litewskimi pomocnikami egzekucje w Kownie, Wilnie i dziesiątkach miasteczek, a 1 grudnia 1941 roku podsumował je w raporcie, który wykazał 137 346 zabitych. Nie był ideologiem ani wysokim dygnitarzem, tylko statecznym przedsiębiorcą z badeńskiego miasteczka, muzykalnym i pedantycznym, który wcześnie związał się z ruchem narodowosocjalistycznym. Właśnie dlatego jego życiorys stał się dla historyków przykładem tego, jak „zwyczajni” ludzie z mieszczańskiego środowiska stawali się sprawcami ludobójstwa. Po wojnie przez czternaście lat żył w RFN pod własnym nazwiskiem. Aresztowany w 1959 roku, odebrał sobie życie przed procesem.

Młodość w Waldkirch

Urodził się 20 września 1888 roku w Szafuzie w Szwajcarii. Gdy miał trzy lata, rodzina przeniosła się do Waldkirch w Badenii, niewielkiego miasta u podnóża Schwarzwaldu, gdzie ojciec objął posadę nauczyciela w szkole muzycznej i dyrygenta miejskiej orkiestry. Waldkirch słynęło z produkcji orkiestrionów, mechanicznych instrumentów grających w lokalach i na jarmarkach. Jäger wyuczył się tego zawodu i sam grał na kilku instrumentach.

W I wojnie światowej służył w armii niemieckiej i dostał kilka odznaczeń, według większości źródeł także Krzyż Żelazny I klasy. W 1914 roku ożenił się z Emmą Weber, córką właściciela miejscowej fabryki orkiestrionów. Po wojnie został wspólnikiem i kierownikiem technicznym firmy teścia. Był szanowanym obywatelem miasta, ale też człowiekiem, który przegranej wojny i rewolucji nie przyjął do wiadomości.

„Hitler z Waldkirch”

W 1923 roku, kilka miesięcy przed puczem monachijskim, Jäger założył w Waldkirch koło NSDAP i otrzymał legitymację partyjną z numerem 30 988. Po delegalizacji i odbudowie partii wstąpił do niej ponownie w 1930 roku. Działał tak gorliwie, że sam opowiadał, iż w mieście nazywano go „Hitlerem z Waldkirch”. Należał do tak zwanych starych bojowników (Alte Kämpfer), którym po 1933 roku partia obiecywała pierwszeństwo przy obsadzaniu posad.

Wielki kryzys zniszczył go materialnie. Fabryka Webera zbankrutowała w 1931 roku, a Jäger został bez pracy. Według własnej relacji nie chciał brać zasiłku od pogardzanej Republiki Weimarskiej i przejadł cały majątek. W tych latach rozpadło się też jego małżeństwo, choć rozwód orzeczono dopiero w 1940 roku. W 1932 roku wstąpił do SS (numer 62 823) i zbudował w Waldkirch liczący około stu ludzi oddział.

Kariera w SS i SD

Po przejęciu władzy przez Hitlera Jäger, jak wielu starych bojowników, związał swój los z partią. Od 1936 roku był zawodowym oficerem SS w stopniu Sturmbannführera i służył w Ludwigsburgu i Ravensburgu. Heinrich Himmler nadał mu pierścień SS z trupią czaszką. 1 maja 1938 roku przeszedł do Głównego Urzędu SD w Berlinie, czyli do Sicherheitsdienst Reinharda Heydricha, a w 1939 roku objął kierownictwo odcinka SD w Münsterze. Był starszy od większości kolegów z aparatu Heydricha o całe pokolenie: wśród dowódców komand Einsatzgruppen przeważali ludzie o pokolenie młodsi, często z wyższym wykształceniem prawniczym, a on miał ponad pięćdziesiąt lat i wykształcenie rzemieślnicze.

Po podboju Holandii w maju 1940 roku przez kilka miesięcy pracował w placówce SD w Amsterdamie. W tym samym roku awansował na SS-Standartenführera, co odpowiadało stopniowi pułkownika.

Einsatzkommando 3

W czerwcu 1941 roku, przed atakiem na ZSRR, Jäger został dowódcą Einsatzkommando 3, jednego z oddziałów Einsatzgruppe A Franza Waltera Stahleckera, która szła za Grupą Armii Północ. Oddziały te formowano w szkole policyjnej w saksońskim Pretzsch, a ich dowódcy usłyszeli od Heydricha i jego współpracowników, że mają zabijać komunistycznych funkcjonariuszy, Żydów w służbie partii i państwa i innych „elementów radykalnych”; jak szeroko te polecenia rozumiano od pierwszych dni, wciąż jest przedmiotem sporów historyków. 2 lipca 1941 roku EK 3 przejęło zadania policji bezpieczeństwa na Litwie, z siedzibą w Kownie, kilka dni po krwawym pogromie kowieńskim.

Jäger miał do dyspozycji nieliczny oddział, ale umiał wykorzystać litewskich pomocników: batalion TDA złożony z uczestników czerwcowego powstania, miejscową policję i samorządy, a w Wilnie oddział Ypatingasis būrys. Kluczowym narzędziem stał się utworzony w lipcu Rollkommando Hamann, kilku–kilkunastu Niemców pod dowództwem Joachima Hamanna z kilkudziesięcioma litewskimi strzelcami, którzy jeździli ciężarówkami od miasteczka do miasteczka. W lipcu mordowano głównie mężczyzn, od połowy sierpnia także kobiety i dzieci, a od końca sierpnia całe społeczności. W Kownie Jäger kierował egzekucjami w VII i IX forcie twierdzy, w tym rozstrzelaniem 9200 ludzi 29 października po selekcji w getcie, znanej jako Wielka Akcja. Od sierpnia w jego zakres weszło też Wilno, gdzie do końca roku w Ponarach zginęły tysiące ludzi zabranych z getta, między innymi w czasie akcji żółtych zaświadczeń. Pod koniec listopada EK 3 rozstrzelało w IX forcie 4934 Żydów deportowanych z Berlina, Monachium, Frankfurtu, Wiednia i Wrocławia, pierwszych Żydów z Rzeszy zamordowanych od razu po przyjeździe.

Swoją pracę Jäger dokumentował z pedanterią. Krótkie zestawienie z 10 września 1941 roku wykazywało 76 355 zabitych. 1 grudnia sporządził pełne zestawienie, w którym ogłosił, że „problem żydowski na Litwie” został rozwiązany, a przy życiu pozostało tylko około 34,5 tysiąca Żydów pracujących w gettach Kowna, Wilna i Szawli. Napisał wprost, że chciał zabić i ich, ale zabroniły mu tego zarząd cywilny i Wehrmacht, więc proponował sterylizację mężczyzn. W lutym 1942 roku podał na żądanie Stahleckera uaktualnioną liczbę 138 272 zabitych, w tym 136 421 Żydów, z czego ponad 34 tysiące dzieci.

Komendant w Kownie

Od grudnia 1941 roku Jäger był komendantem policji bezpieczeństwa i SD (KdS) dla Komisariatu Generalnego Litwa. Kierował urzędem liczącym około 140 Niemców, wspieranym przez litewską policję pomocniczą. Za swoją służbę dostał od Himmlera honorową szpadę SS, a od Hitlera Krzyż Zasługi Wojennej z mieczami. W następnych miesiącach jego ludzie nadzorowali getta, wyłapywali uciekinierów i zwalczali konspirację.

Na początku sierpnia 1943 roku został odwołany z Kowna. Według niemieckich opracowań przełożeni uznali, że coraz gorzej radzi sobie z obowiązkami; część autorów pisze o załamaniu nerwowym i o opinii SS, że brakuje mu „siły nerwów”. Jego następcą został dotychczasowy zastępca Heinrich Schmitz. Jäger trafił do Kraju Sudetów, gdzie w 1944 roku powierzono mu obowiązki prezydenta policji w Reichenbergu, dzisiejszym Libercu. Na żadne wyższe stanowisko już nie awansował.

Po wojnie

Po kapitulacji Niemiec Jäger nie uciekł za granicę i nie zmienił nazwiska. Pracował jako robotnik rolny w Wiesenbach pod Heidelbergiem, a potem na gospodarstwie koło Neckargemünd. Amerykanie wpisali go w 1948 roku na listę poszukiwanych za morderstwa, lecz przez ponad dziesięć lat nikt go nie niepokoił. Raport z 1 grudnia 1941 roku leżał wtedy w radzieckim archiwum i był na Zachodzie nieznany.

Sytuacja zmieniła się pod koniec lat pięćdziesiątych. Proces członków komanda z Tylży w Ulm w 1958 roku pokazał, że zbrodnie Einsatzgruppen na Litwie wciąż czekają na rozliczenie, i doprowadził do utworzenia w Ludwigsburgu Centrali Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych. W kwietniu 1959 roku Jäger został zidentyfikowany i aresztowany. Na przesłuchaniach w policji kryminalnej Badenii-Wirtembergii przedstawiał się jako człowiek, który zerwał z przeszłością, żyje samotnie i rzadko czyta gazety. Odpowiedzialności nie przyjął: twierdził, że nie czuje się winny rozstrzeliwania Żydów na Litwie. Śledztwo w jego sprawie doprowadziło do aresztowania kilku innych oficerów SS z jego dawnego otoczenia. Sam Jäger nie stanął przed sądem. 22 czerwca 1959 roku powiesił się w celi więzienia w twierdzy Hohenasperg.

Pamięć

Cztery lata po jego śmierci, w 1963 roku, Związek Radziecki przekazał zachodnioniemieckim śledczym kopię raportu z 1 grudnia 1941 roku. Dokument stał się jednym z najczęściej cytowanych źródeł do historii Zagłady i dowodem w procesach w Niemczech, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. W samym Waldkirch o Jägerze długo nie mówiono. Gdy w 2011 roku historyk Wolfram Wette, mieszkający w tym mieście, wydał jego biografię pod tytułem Karl Jäger. Mörder der litauischen Juden („Karl Jäger. Morderca litewskich Żydów”), część mieszkańców przyjęła ją niechętnie. Wette opisał w niej Jägera jako sprawcę wywodzącego się z „mieszczańskiego środka”, kulturalnego, muzykalnego i zawsze poprawnego, który w ciągu kilku miesięcy kazał rozstrzelać ponad 137 tysięcy ludzi. Na początku 2017 roku w Waldkirch odsłonięto pomnik ofiar, za których śmierć Jäger odpowiadał: pięć kamiennych stel z tablicami opisującymi zbrodnie na Litwie w 1941 roku.

Jäger nie był jednym z twórców polityki Zagłady. Decyzje zapadały w Berlinie, u Hitlera, Himmlera i Heydricha. Był jednak typowym wykonawcą, bez którego nie dałoby się jej zrealizować: ambitnym, sumiennym i dumnym ze swoich „wyników”. Na Litwie, gdzie z ponad 200 tysięcy Żydów wojnę przeżyło kilka procent, to właśnie jego oddział wykonał najważniejszą część tej pracy.