Bitwa o Dunkierkę

Bitwa o Dunkierkę była ostatnim aktem pierwszej fazy kampanii na zachodzie i jedną z najsłynniejszych operacji II wojny światowej. Pod koniec maja 1940 roku Brytyjski Korpus Ekspedycyjny, resztki francuskiej 1 Armii i innych jednostek 1 Grupy Armii oraz zwijający się front belgijski zostały odcięte przez niemieckie dywizje pancerne od reszty Francji i zepchnięte ku morzu. Jedyną drogą ratunku był port w Dunkierce i rozciągające się na wschód od niego plaże. Wieczorem 26 maja Admiralicja nakazała rozpocząć operację „Dynamo”, kierowaną z Dover przez wiceadm. Bertrama Ramsaya. Przez dziewięć dni okręty Royal Navy, statki handlowe, kutry rybackie i setki małych prywatnych jednostek przewoziły żołnierzy przez kanał, a oddziały brytyjskie i francuskie broniły przyczółka wzdłuż kanałów wokół miasta, pod nieustannymi atakami Luftwaffe. Gdy 4 czerwca operację zakończono, do Anglii dotarło 338 226 ludzi, wielokrotnie więcej, niż ktokolwiek się spodziewał. Na plażach zostały jednak cały ciężki sprzęt armii brytyjskiej i dziesiątki tysięcy francuskich żołnierzy straży tylnej, którzy poszli do niewoli. Winston Churchill nazwał ewakuację „cudem wybawienia”, ale zaraz dodał, że „wojen nie wygrywa się ewakuacjami”.

Nazwa i daty

W Wielkiej Brytanii słowo „Dunkirk” oznacza przede wszystkim ewakuację, czyli operację „Dynamo” (ang. Operation Dynamo). Nazwa pochodziła od pomieszczenia w wykutych w skale tunelach pod zamkiem w Dover, w którym podczas I wojny światowej stał generator prądu (ang. dynamo room), a w 1940 roku mieściło się stanowisko dowodzenia Ramsaya. Francuzi mówią o bitwie o Dunkierkę (fr. bataille de Dunkerque), podkreślając walkę francuskich dywizji, które do końca osłaniały przyczółek. W niemieckich komunikatach zamknięcie kotła we Flandrii przedstawiano jako największą bitwę okrążającą wszech czasów.

Za początek uznaje się 26 maja 1940 roku. Tego dnia minister wojny Anthony Eden upoważnił lorda Gorta do wycofania armii ku wybrzeżu w celu ewakuacji, o 18.57 Admiralicja wysłała do Dover sygnał rozpoczęcia operacji „Dynamo”, a Adolf Hitler zezwolił swoim dywizjom pancernym na wznowienie natarcia, wstrzymanego od 24 maja. Za koniec – 4 czerwca: rano Niemcy weszli do Dunkierki i przyjęli kapitulację ostatnich obrońców, a o 14.23 Admiralicja ogłosiła zakończenie operacji. Część opracowań liczy ewakuację od 27 maja, pierwszej pełnej doby przewozów (tak podaje się też liczbę 338 226 ewakuowanych z dni 27 maja – 4 czerwca), inne wliczają do niej wywożenie żołnierzy służb tyłowych z Dunkierki od 20 maja.

Tło

10 maja 1940 roku Niemcy uderzyli na Holandię, Belgię, Luksemburg i Francję. Zgodnie z planem Dyle najlepsze armie alianckie, w tym dywizje Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego (BEF) lorda Gorta, weszły do Belgii, by zatrzymać Grupę Armii „B” gen. Fedora von Bocka. Główne uderzenie przyszło jednak dalej na południe. Dywizje pancerne Grupy Armii „A” gen. Gerda von Rundstedta przeszły przez Ardeny, zgodnie z koncepcją Ericha von Mansteina, 13 maja przełamały front pod Sedanem, a 20 maja dotarły do kanału La Manche pod Abbeville. Armie sprzymierzonych na północy, BEF, francuska 1 Armia gen. Georges’a Blancharda i armia belgijska, zostały odcięte od głównych sił francuskich.

Nowy naczelny wódz, gen. Maxime Weygand, który 19 maja zastąpił Gamelina, planował jednoczesne uderzenie z północy i z południa, które miało przeciąć niemiecki klin. Brytyjski kontratak pod Arras 21 maja nastraszył Niemców, ale nie miał kontynuacji, a natarcie z południa nie nadeszło. 23 maja zmarł gen. Gaston Billotte, ranny dwa dni wcześniej w wypadku samochodowym, koordynator wojsk alianckich na północy, i jego miejsce na czele 1 Grupy Armii zajął Blanchard, który nie miał już ani czasu, ani środków, by panować nad sytuacją. Już 19 maja Gort zaczął się liczyć z odwrotem ku morzu, a od 20 maja Admiralicja w Dover, z polecenia Churchilla, zbierała statki i planowała ewakuację, w tym czasie traktowaną jeszcze jako ostateczność.

24 maja niemieckie czołgi stanęły na linii kanału Aa, kilkanaście kilometrów od Dunkierki, gdy Hitler, za radą Rundstedta, potwierdził rozkaz zatrzymania. Chodziło o oszczędzenie wyczerpanych dywizji pancernych przed walką na podmokłym terenie Flandrii i przed drugą częścią kampanii, przeciw reszcie Francji. Hermann Göring zapewniał, że jego lotnictwo samo zniszczy okrążonych. 25 maja padła Boulogne. Tego samego wieczoru, gdy na północy zaczął się załamywać front belgijski, Gort na własną odpowiedzialność wycofał dwie dywizje przeznaczone do natarcia na południe i rzucił je na północ, by zamknąć lukę między Ypres a kanałem Ypres–Comines. Ta decyzja, sprzeczna z planem Weyganda, uchroniła BEF przed odcięciem od morza. 26 maja w Wielkiej Brytanii obchodzono narodowy dzień modlitwy, a król Jerzy VI uczestniczył w nabożeństwie w Opactwie Westminsterskim.

Siły i plany

W kotle znalazło się kilkaset tysięcy żołnierzy sprzymierzonych: główne siły BEF z jednostkami tyłowymi oraz kilkanaście dywizji francuskich, głównie z 1 Armii, a także 16 Korpus gen. Bertranda Fagalde’a, który bronił okolic Dunkierki od zachodu. Wieczorem 26 maja kocioł miał kształt korytarza o długości około stu kilometrów i szerokości kilkudziesięciu, sięgającego od wybrzeża po okolice Lille. Na polecenie Gorta gen. Ronald Adam, dowódca brytyjskiego 3 Korpusu, i gen. Fagalde przygotowali wokół Dunkierki półkolisty przyczółek wzdłuż kanałów, od Gravelines przez Bergues i Furnes po Nieuport na wybrzeżu belgijskim. Zachodni odcinek obsadzili Francuzi, wschodni Brytyjczycy. Teren, poprzecinany kanałami i rowami, był w części zalany przez otwarcie śluz i nie nadawał się do działania czołgów.

Dowództwo morskie w Dunkierce sprawował adm. Jean-Marie Abrial, dowódca francuskich sił morskich na północy (Amiral Nord), który miał stanowisko w „Bastionie 32”, kazamacie dawnych umocnień miejskich. Brytyjczycy początkowo nie poinformowali go o swoich zamiarach. Po stronie brytyjskiej ewakuacją kierował Ramsay, dowódca w Dover, a na miejscu jego przedstawiciel, kmdr William Tennant, wysłany 27 maja z grupą oficerów i marynarzy jako starszy oficer marynarki w Dunkierce. Pierwotny plan zakładał, że w ciągu dwóch dni, zanim Niemcy zamkną port, uda się zabrać około 45 tysięcy ludzi.

Od wschodu na kocioł nacierały armie Grupy Armii „B” Bocka, 6 Armia i 18 Armia gen. Georga von Küchlera, która pod koniec maja przejęła kierowanie oblężeniem przyczółka. Od zachodu i południa stały dywizje pancerne i zmotoryzowane grupy Ewalda von Kleista, w tym korpus Heinza Guderiana, oraz 4 Armia Grupy Armii „A” Rundstedta. Z powietrza działały 2 Flota Powietrzna gen. Alberta Kesselringa i 8 Korpus Lotniczy gen. Wolframa von Richthofena z bombowcami nurkującymi Ju 87. Po drugiej stronie kanału stało brytyjskie Dowództwo Myśliwskie, które osłaniało ewakuację z lotnisk w Anglii, myśliwcami Hurricane, Spitfire i Defiant, bez możliwości stałego utrzymywania się nad plażami.

Przebieg: odwrót do przyczółka (26–28 maja)

Rozkaz zatrzymania odwołano po południu 26 maja, a niemieckie czołgi ruszyły ponownie rano 27 maja. Tego samego dnia, 26 maja, skapitulował Calais, którego obrońcy pod dowództwem bryg. Claude’a Nicholsona wiązali przez kilka dni niemiecką dywizję pancerną. Dwa dni postoju wystarczyły jednak aliantom, by obsadzić linię kanałów i wzmocnić punkty oporu, takie jak Cassel, Hazebrouck i Wormhout, które osłaniały odwrót głównych sił z południa. 26 maja Gort i Blanchard uzgodnili wycofanie wojsk za rzekę Leie (Lys). Brytyjska 2 Dywizja, broniąc korytarza od południa, stopniała do siły brygady, ale pozwoliła przejść innym dywizjom i części francuskiej 1 Armii.

27 maja był dla obrońców jednym z najcięższych dni. Luftwaffe kilkunastoma nalotami spaliła zbiorniki paliwa i zniszczyła urządzenia portowe Dunkierki. Gęsty dym unosił się nad miastem przez wiele dni. Według szacunków zginęło wówczas około tysiąca mieszkańców. Na wschodnim skrzydle 2 Korpus gen. Alana Brooke’a, ze 3 Dywizją gen. Bernarda Montgomery’ego, odpierał 27 i 28 maja natarcie trzech dywizji niemieckich na kanale Ypres–Comines i pod Wytschaete. Zatory na drogach odwrotu, zwłaszcza na moście w Poperinge, były bombardowane, a cofające się oddziały porzucały i niszczyły pojazdy, działa i zapasy.

Na południowym krańcu korytarza żołnierze SS dopuścili się dwóch zbrodni wojennych. 27 maja pod Le Paradis kompania z Dywizji SS „Totenkopf” rozstrzelała z karabinów maszynowych pod ścianą stodoły 97 jeńców z 2 Batalionu Royal Norfolk Regiment, którzy poddali się po wyczerpaniu amunicji. Przeżyło dwóch. Dowodzący kompanią Fritz Knöchlein został w 1948 roku skazany przez brytyjski sąd wojskowy i w styczniu 1949 roku powieszony. 28 maja żołnierze 2 Batalionu pułku Leibstandarte SS Adolf Hitler zapędzili do stodoły pod Wormhout grupę jeńców z Royal Warwickshire Regiment, Cheshire Regiment i artylerii królewskiej oraz kilku Francuzów, a następnie obrzucili ich granatami i ostrzelali. Zginęło około 80 ludzi; liczby podawane w źródłach wahają się od około 80 do około 90. Za odpowiedzialnego uważano dowódcę batalionu, Wilhelma Mohnkego, który zaprzeczał oskarżeniom i nigdy nie stanął przed sądem.

28 maja o godzinie 4.00 ustał ogień na froncie belgijskim. Król Leopold III skapitulował bezwarunkowo, uprzedziwszy wcześniej sojuszników, że jego armia jest na granicy wytrzymałości, ale bez uzgodnienia z nimi samej decyzji. Między Ypres a morzem otworzyła się luka szeroka na ponad 30 kilometrów. Brooke zamknął ją, przesuwając wzdłuż kanałów ku wybrzeżu wyczerpane dywizje 3, 4 i 50. Pod Nieuport samochody pancerne 12 Pułku Ułanów zdążyły przed Niemcami. Jednocześnie, także 28 maja, pięć dywizji francuskiej 1 Armii zostało okrążonych w rejonie Lille. Pod dowództwem gen. Jean-Baptiste’a Moliniégo broniły się do nocy z 31 maja na 1 czerwca, wiążąc kilka dywizji niemieckich, w tym pancerne. Około 35 tysiącom francuskich żołnierzy, którzy w końcu złożyli broń w Lille, Niemcy oddali honory wojskowe. Dowódca 1 Armii gen. René Prioux dostał się do niewoli 29 maja w swojej kwaterze w Steenwerck.

Przebieg: plaże, molo i małe statki

Pierwsza doba przewozów rozczarowała. 27 maja do Anglii dotarło tylko 7669 żołnierzy, bo port był zniszczony, a z płaskich, piaszczystych plaż okręty mogły zabierać ludzi jedynie łodziami. Wieczorem tego dnia kmdr Tennant zauważył, że wschodni falochron portu, wąski betonowo-drewniany pomost długi na ponad kilometr, przetrwał bombardowania. Choć nie był zbudowany do cumowania statków, przy jego krawędzi mogły stawać niszczyciele i parowce pasażerskie. Molo stało się głównym punktem załadunku: według brytyjskich danych z portu, przede wszystkim z mola, zabrano około dwóch trzecich wszystkich ewakuowanych, a z plaż od Malo-les-Bains przez Bray-Dunes po De Panne około jednej trzeciej. Żołnierze godzinami czekali w kolejkach na wydmach i w wodzie, często po pierś. W Bray-Dunes i De Panne budowano prowizoryczne pomosty z wjechanych do morza ciężarówek.

Statki płynęły trzema trasami. Najkrótsza, wzdłuż francuskiego wybrzeża, znalazła się pod ostrzałem niemieckiej artylerii z okolic Calais. Dwie pozostałe, przez pola minowe i ławice, były dłuższe, a najdłuższa wymagała około czterech godzin rejsu w jedną stronę. Ramsay rozesłał do jednostek setki kopii map, kazał wystawić boje na nowych torach i układał rozkład rejsów tak, by przy molo stale stały statki. Do ewakuacji użyto, według zestawień brytyjskich, 861 jednostek: krążownika przeciwlotniczego, 39 brytyjskich niszczycieli, niszczycieli francuskich, trałowców, kutrów rybackich, promów, parowców wycieczkowych, statków szpitalnych, holowników, barek i jachtów. Pod banderą polską w rejonie Dunkierki działał niszczyciel ORP „Błyskawica”, który od 26 maja patrolował wybrzeże, a w nocy z 27 na 28 maja razem z HMS „Vivacious” rozpoznawał możliwość ewakuacji bezpośrednio z portu.

Szczególne miejsce w pamięci zajęły „małe statki” (ang. little ships). Już 14 maja Admiralicja wezwała przez radio właścicieli łodzi motorowych do zgłoszenia ich jednostek. W ostatnich dniach maja z Tamizy i południowego wybrzeża Anglii popłynęło do Dunkierki kilkaset jachtów, łodzi rybackich, szalup ratunkowych i barek, część z cywilnymi załogami, część obsadzona przez marynarkę. Pierwsze dotarły 28 maja. Ich zadaniem było przede wszystkim przewożenie żołnierzy z płycizn na większe statki stojące dalej od brzegu. Wiele z nich zatonęło lub zostało porzuconych.

Najtrudniejszy dla floty był 29 maja. Zginęły niszczyciele HMS „Grenade”, zbombardowany przy molo, HMS „Wakeful”, storpedowany przez niemiecki kuter torpedowy S-30, na którym zginęła niemal cała zaokrętowana grupa kilkuset żołnierzy, i HMS „Grafton”, trafiony przez okręt podwodny. Bomby zatopiły parowiec kołowy „Crested Eagle” i kilka statków pasażerskich. Admiralicja wycofała wówczas swoje najnowocześniejsze niszczyciele, ale już następnego dnia, na żądanie Ramsaya, przywróciła je do akcji. 29 maja ewakuowano 47 310 ludzi, 30 maja 53 823. Tego dnia nisko wiszące chmury i dym z płonącego portu utrudniały działanie niemieckim lotnikom. Od 30 maja zabierano w rosnącej liczbie także żołnierzy francuskich, którzy początkowo przy załadunku ustępowali Brytyjczykom.

Przebieg: obrona przyczółka (29 maja – 2 czerwca)

Do 30 maja wszystkie dywizje brytyjskie i ponad połowa francuskiej 1 Armii, która wydostała się z Lille, znalazły się za linią kanałów. Brooke odpłynął do Anglii, a jego korpus przejął Montgomery. 31 maja Gort, zgodnie z rozkazem z Londynu, by nie dać się wziąć do niewoli, przekazał dowództwo straży tylnej gen. Haroldowi Alexandrowi, dowódcy 1 Dywizji, i wieczorem wrócił do Anglii. Alexander dostał polecenie, by bronić się jak najdłużej, ale nie narażać sił w sposób beznadziejny, i by współdziałać z Abrialem. Tego samego dnia w Paryżu, na posiedzeniu Najwyższej Rady Wojennej, Churchill zapewnił premiera Paula Reynaud, że ewakuacja będzie się odbywała na równych prawach dla obu armii, „ramię w ramię”, a Brytyjczycy zostaną w straży tylnej. Ta deklaracja nie rozwiała francuskich pretensji: w pierwszych dniach ewakuacji, gdy francuskie dowództwo wciąż liczyło na utrzymanie przyczółka, wypłynęło znacznie mniej Francuzów niż Brytyjczyków.

31 maja był dniem rekordowym: ewakuowano 68 014 ludzi. Niemcy atakowali na całej długości przyczółka. Pod Nieuport omal nie przerwali linii, a pod Furnes cofających się w panice żołnierzy brytyjskich zawrócili z bronią w ręku gwardziści z 2 Batalionu Coldstream Guards. Po południu Niemcy sforsowali kanał pod Bulskamp, ale grzęźli na podmokłych łąkach. Wieczorem zgrupowanie przed Nieuport rozbiły brytyjskie bombowce. W nocy brytyjskie oddziały ze wschodniego skrzydła wycofały się na nową, krótszą linię bliżej Dunkierki, porzucając plaże w De Panne.

1 czerwca, przy dobrej pogodzie, Luftwaffe zadała flocie najcięższe straty. Zatonęły niszczyciele HMS „Keith”, HMS „Basilisk” i HMS „Havant”, francuski „Foudroyant”, trałowce i kilka statków pasażerskich. Wcześniej, 30 i 31 maja, Francuzi stracili niszczyciele „Bourrasque” i „Siroco”. Mimo to ewakuowano tego dnia 64 429 ludzi. Wieczorem Ramsay zdecydował, że dzienny załadunek w zasięgu niemieckiej artylerii i lotnictwa przynosi zbyt duże straty, i od 2 czerwca statki przypływały tylko nocą. Tymczasem Niemcy zbliżyli się na kilka kilometrów do portu, a obronę coraz częściej przejmowali Francuzi. 2 czerwca w forcie des Dunes pod Leffrinckoucke zginął od bomb gen. Lucien Janssen, dowódca francuskiej 12 Dywizji Piechoty Zmotoryzowanej. Późnym wieczorem 2 czerwca Tennant zameldował Ramsayowi: „BEF ewakuowany”. Ostatnie brytyjskie oddziały straży tylnej, około 4 tysięcy ludzi, wypłynęły w nocy z 2 na 3 czerwca.

Przebieg: ostatnie noce (3–4 czerwca)

Po odejściu Brytyjczyków przyczółka broniły francuskie dywizje, w tym 12 Dywizja Zmotoryzowana, 68 Dywizja Piechoty gen. Beaufrère’a i resztki 2 Lekkiej Dywizji Zmechanizowanej. Ich opór pozwolił przedłużyć ewakuację o dwie noce. Według dziennych zestawień Admiralicji 2 czerwca przywieziono do Anglii 26 256 ludzi, 3 czerwca 26 746, a 4 czerwca, po ostatniej nocy ewakuacji, z 3 na 4 czerwca, jeszcze 26 175, prawie wyłącznie Francuzów. W ostatnich godzinach opuścił Dunkierkę adm. Abrial ze sztabem. Wielu żołnierzy straży tylnej, którzy do końca bronili kanałów, nie zdążyło dojść do mola.

Rano 4 czerwca Niemcy weszli do miasta. Około 10.20 nad nabrzeżem zawisła flaga ze swastyką, a na plaży w Malo-les-Bains do niewoli poszli ostatni żołnierze 12 Dywizji. Liczba wziętych do niewoli pod Dunkierką wynosiła według różnych źródeł od około 30 do około 40 tysięcy. Byli to prawie wyłącznie Francuzi. O 14.23 Admiralicja ogłosiła zakończenie operacji „Dynamo”.

Straty

Według zestawień brytyjskiej Admiralicji z Dunkierki ewakuowano w dniach 27 maja – 4 czerwca 338 226 żołnierzy. W pierwszej pełnej dobie było to 7669 ludzi, 28 maja 17 804, 29 maja 47 310, 30 maja 53 823, 31 maja 68 014, 1 czerwca 64 429, a w ostatnich trzech nocach po około 26 tysięcy. Według brytyjskiej historii oficjalnej (Lionel Ellis) wśród ewakuowanych było około 198 tysięcy Brytyjczyków i około 140 tysięcy żołnierzy francuskich, belgijskich, polskich i holenderskich. Inne zestawienia podają około 215 tysięcy Brytyjczyków i około 123 tysięcy Francuzów. Przed rozpoczęciem operacji, od 20 do 26 maja, wywieziono jeszcze około 28 tysięcy ludzi, głównie z jednostek tyłowych.

Straty ludzkie samej bitwy trudno oddzielić od strat całej kampanii. Część opracowań szacuje, że w czasie ewakuacji zginęło około tysiąca żołnierzy brytyjskich i kilkanaście tysięcy francuskich, ale te liczby są niepewne. Brytyjski Korpus Ekspedycyjny stracił w całej kampanii we Francji, od 10 maja do końca czerwca, około 68 tysięcy zabitych, rannych, zaginionych i wziętych do niewoli. Na pomniku w Dunkierce upamiętniono ponad 4,5 tysiąca żołnierzy BEF z kampanii 1940 roku, którzy nie mają znanego grobu. Do niewoli pod Dunkierką i w kotle pod Lille dostało się łącznie kilkadziesiąt tysięcy Francuzów. Niemieckich strat w walkach o przyczółek źródła nie wyodrębniają.

Z 861 jednostek, które według Ellisa brały udział w ewakuacji, zatonęło 243, w tym sześć niszczycieli brytyjskich i trzy francuskie. Uszkodzonych zostało dziewiętnaście niszczycieli brytyjskich. Straty w powietrzu są sporne. Według jednych zestawień RAF stracił w czasie operacji 145 samolotów, w tym co najmniej 42 Spitfire’y, a Luftwaffe 156, według innych (Basil Liddell Hart) Dowództwo Myśliwskie straciło 106 samolotów, a Niemcy około 135. Jeszcze inne szacunki mówią o 177 samolotach brytyjskich wszystkich typów i 240 niemieckich. Żołnierze na plażach, którzy rzadko widzieli walki toczone wysoko lub z dala od brzegu, mieli żal do lotnictwa, ale piloci RAF po raz pierwszy zadali Luftwaffe poważne straty.

Armia brytyjska straciła prawie cały ciężki sprzęt. W całej kampanii pozostawiono we Francji 2472 działa, około 65 tysięcy pojazdów, około 20 tysięcy motocykli, ponad 75 tysięcy ton amunicji, około 165 tysięcy ton paliwa i niemal wszystkie z 445 czołgów wysłanych na kontynent. Dunkierka, bombardowana z powietrza i ostrzeliwana przez artylerię, została w ogromnej części zniszczona.

Znaczenie

Bitwa o Dunkierkę skończyła się klęską aliantów na lądzie: Niemcy opanowali całe wybrzeże od Holandii po ujście Sommy, rozbili armię belgijską, najlepsze dywizje francuskie i Brytyjski Korpus Ekspedycyjny, a do Anglii wróciła armia bez dział, czołgów i pojazdów. Jednocześnie ewakuacja ocaliła ludzi: zawodowe kadry armii brytyjskiej, oficerów i podoficerów, z których miały wyrosnąć dywizje walczące później w Afryce, we Włoszech i w Normandii. Przyszli dowódcy, tacy jak Brooke, Montgomery i Alexander, przeszli pod Dunkierką swoją pierwszą szkołę wojny. Gdyby BEF poszedł do niewoli, rząd Churchilla, który w tych samych dniach spierał się w gabinecie wojennym o możliwość rokowań, miałby znacznie słabszą pozycję wobec zwolenników kompromisu.

4 czerwca 1940 roku Churchill opowiedział o ewakuacji w Izbie Gmin i zakończył przemówienie słowami: „będziemy walczyć na plażach, będziemy walczyć na lądowiskach, będziemy walczyć na polach i ulicach, będziemy walczyć na wzgórzach; nigdy się nie poddamy”. W brytyjskiej pamięci zbiorowej Dunkierka, „cud Dunkierki”, stała się symbolem wspólnego wysiłku wojska i cywilów, „ducha Dunkierki”. We Francji pozostawiła gorycz z powodu brytyjskiego pierwszeństwa w pierwszych dniach ewakuacji i straty żołnierzy straży tylnej, a większość ewakuowanych Francuzów odesłano niemal od razu do portów Normandii i Bretanii, gdzie kilka tygodni później znów trafili do niewoli lub na front.

Przyczyny niemieckiego rozkazu zatrzymania z 24 maja są do dziś przedmiotem sporu. Większość historyków odrzuca wersję, którą Hitler podsunął w 1945 roku, że chciał oszczędzić Brytyjczyków, by ułatwić pokój. Rozkaz wynikał raczej z ostrożności Rundstedta i samego Hitlera, z troski o czołgi potrzebne do dalszej kampanii i z zaufania do zapewnień Göringa. Dzienniki szefa sztabu wojsk lądowych Franza Haldera pokazują, że dowództwo armii było temu zatrzymaniu przeciwne.

Już 5 czerwca Niemcy rozpoczęli drugą część kampanii („Fall Rot”), uderzając na południe przez Sommę i Aisne. Wojska brytyjskie pozostałe we Francji, w tym 51 Dywizja Górska, która 12 czerwca skapitulowała w Saint-Valery-en-Caux, walczyły dalej u boku Francuzów. Od 15 do 25 czerwca w operacji „Aerial” ewakuowano z portów zachodniej Francji kolejne blisko 192 tysiące żołnierzy, w tym ponad 24 tysiące Polaków z armii gen. Władysława Sikorskiego. Polskie Siły Zbrojne odtworzono potem w Wielkiej Brytanii. Doświadczenie Dunkierki, ewakuacji pod presją przeważającego lotnictwa, miało znaczenie dla dalszej wojny w powietrzu: kilka tygodni później Dowództwo Myśliwskie, które oszczędzało swoje dywizjony mimo francuskich próśb, stanęło do bitwy o Anglię.