ZSRR i represje

Komisarz polityczny

Przedstawiciel partii komunistycznej w jednostce Armii Czerwonej, czuwający nad lojalnością dowódców i żołnierzy; na szczeblu kompanii nazywany politrukiem. Instytucję zniesiono w październiku 1942 roku.

Komisarze pojawili się w Armii Czerwonej w czasie wojny domowej, gdy bolszewicy powierzali dowodzenie byłym oficerom carskim i chcieli ich kontrolować; rozkazy dowódcy wymagały podpisu komisarza. Politruk, czyli kierownik polityczny, prowadził w kompanii propagandę i szkolenie ideologiczne. Instytucję kilkakrotnie ograniczano i przywracano – m.in. w 1937 roku, w czasie wielkiej czystki, i w lipcu 1941 roku, po klęskach pierwszych tygodni wojny z Niemcami.

Dekretem z 9 października 1942 roku wprowadzono pełną jednoosobowość dowodzenia, a komisarzy zastąpili zastępcy dowódców do spraw politycznych. Niemiecki rozkaz o komisarzach z 6 czerwca 1941 roku nakazywał rozstrzeliwać schwytanych komisarzy politycznych bez sądu; zabito ich tysiące. W 1920 roku funkcję komisarza politycznego Frontu Południowo-Zachodniego, nacierającego na Lwów, pełnił Józef Stalin.