Swordfishe nad Tobrukiem

5 lipca 1941 roku gen. Claude Auchinleck objął w Kairze dowództwo wojsk brytyjskich na Bliskim Wschodzie po gen. Archibaldzie Wavellu. Ponad siedemset kilometrów na zachód, w oblężonym od kwietnia Tobruku, australijscy i brytyjscy żołnierze gen. mjr. Leslie Morsheada trzymali się już trzeci miesiąc, a jedyną drogą zaopatrzenia twierdzy było morze. Nowy dowódca od pierwszego dnia musiał odpowiedzieć na pytanie premiera, kiedy i czy w ogóle przyjdzie Tobrukowi z odsieczą.

Niektóre kalendaria łączą pod tą datą trzy informacje: objęcie dowództwa przez Auchinlecka, zatopienie przez brytyjskie samoloty torpedowe włoskiego niszczyciela w porcie w Tobruku i zatopienie tam dwóch kolejnych 20 lipca. Pierwsza dotyczy lipca 1941 roku. Dwie pozostałe opisują wydarzenia sprzed dokładnie roku: 5 i 20 lipca 1940 roku, gdy Tobruk był główną włoską bazą morską we wschodniej Libii, samoloty Fairey Swordfish z lotniskowca „Eagle”, działające z lądowiska w Egipcie, zatopiły w jego porcie trzy niszczyciele. W lipcu 1941 roku port był w rękach brytyjskich i żaden włoski okręt nie mógł w nim stać. Warto przypomnieć obie historie: lipcowe naloty z 1940 roku i Tobruk rok później, gdy role się odwróciły.

Auchinleck w Kairze

Premier Winston Churchill postanowił zamienić Wavella i Auchinlecka stanowiskami po klęsce operacji „Battleaxe”, a decyzję przekazał obu generałom 21 czerwca. Auchinleck przyleciał z Indii do Kairu 1 lipca (brytyjska historia oficjalna pisze ogólniej, że przybył pod koniec czerwca), przez kilka dni przejmował sprawy od poprzednika i 5 lipca formalnie objął dowództwo. Wavell odleciał do Indii.

Nowy naczelny dowódca odpowiadał za obszar od Libii po Irak i od Syrii po Afrykę Wschodnią. W chwili gdy obejmował stanowisko, w Syrii i Libanie wciąż trwała kampania przeciw wojskom Vichy, w Afryce Wschodniej dogasał opór ostatnich zgrupowań włoskich, a od 22 czerwca Niemcy prowadzili wojnę ze Związkiem Radzieckim, która w Londynie budziła zarazem nadzieję i obawę: nadzieję, że Erwin Rommel nie dostanie posiłków, obawę, że po szybkim zwycięstwie na wschodzie Niemcy uderzą przez Kaukaz albo Turcję na Irak i Kanał Sueski.

Churchill od razu postawił sprawę jasno. Jak streszcza jego depeszę brytyjska historia oficjalna, to Auchinleck miał zdecydować, czy i kiedy wznowić ofensywę na Pustyni Zachodniej, biorąc pod uwagę chwilowe zaangażowanie Niemców w Rosji, położenie Tobruku i napływ posiłków dla wojsk Osi w Libii, a także niebezpieczeństwa, jakie przyniosłoby utknięcie operacji w Syrii. Odpowiedzi oczekiwano jak najszybciej. Auchinleck odpowiedział, że rozumie wagę problemu, ale o nowej ofensywie na pustyni nie może być mowy, dopóki baza na Bliskim Wschodzie nie będzie bezpieczna: najpierw trzeba zająć i umocnić Syrię i Irak oraz zabezpieczyć Cypr.

Za tą odpowiedzią stał spór, który miał trwać całe lato. W Londynie Komitet Obrony gabinetu uważał, że trzeba jak najszybciej przejąć inicjatywę na pustyni i zmusić Niemców do walki w Afryce, dopóki są zajęci w Rosji, najlepiej nie później niż we wrześniu – do tego czasu, jak oceniano, Niemcy nie zagrożą Bliskiemu Wschodowi od północy, a ewentualna klęska Związku Radzieckiego mogła wszystko zmienić. Auchinleck i pozostali naczelni dowódcy w Kairze odpowiadali, że „Battleaxe” pokazała, czym kończy się natarcie niewyszkolonych dywizji. Do odbicia Cyrenajki potrzebował co najmniej dwóch, a najlepiej trzech w pełni wyposażonych i zgranych dywizji pancernych, tymczasem miał jedną, 7 Dywizję Pancerną, i to bez kompletu czołgów pościgowych. Nowe amerykańskie czołgi Stuart trzeba było dopiero przerabiać do warunków pustyni. Depesze niczego nie rozstrzygnęły i szefowie sztabów wezwali Auchinlecka do Londynu. Przyleciał tam 29 lipca razem z dowódcą lotnictwa na Bliskim Wschodzie marsz. Arthurem Tedderem i przekonał gabinet do ofensywy dopiero w listopadzie.

Po drugiej stronie frontu także zmieniali się dowódcy. 12 lipca, według brytyjskiej historii oficjalnej, gen. Italo Gariboldiego zastąpił na stanowisku włoskiego naczelnego dowódcy w Libii gen. Ettore Bastico. Benito Mussolini liczył, że nowy dowódca lepiej przeciwstawi się Rommlowi i nie dopuści, by wojna w Afryce Północnej stała się wojną niemiecką.

Tobruk w lipcu 1940 roku: włoska baza

Rok wcześniej Tobruk wyglądał zupełnie inaczej. Gdy 10 czerwca 1940 roku Włochy przystąpiły do wojny, port był główną bazą Regia Marina we wschodniej Libii, najbliższą granicy Egiptu. Stacjonowały w nim niszczyciele typu Turbine, torpedowce i okręty pomocnicze, a stary krążownik pancerny „San Giorgio”, zakotwiczony na stałe, służył jako pływająca bateria przeciwlotnicza. Do Tobruku zawijały transportowce z Włoch z wojskiem i zaopatrzeniem dla armii marszałka Italo Balba, a potem, po jego śmierci nad Tobrukiem 28 czerwca, dla wojsk marszałka Rodolfa Grazianiego. Dwa z niszczycieli, „Zeffiro” i „Ostro”, przypłynęły tam 1 lipca, po tym jak 28 czerwca uszły brytyjskim krążownikom w starciu, w którym zginął ich okręt flagowy „Espero”.

Dowódca Floty Śródziemnomorskiej adm. Andrew Cunningham chciał od pierwszych dni wojny przecinać włoskie linie zaopatrzenia do Libii. Okręty nawodne nie mogły jednak wejść do bronionego portu, a bombowce RAF zrzucały na niego bomby z dużej wysokości z niewielkim skutkiem. Cunningham postanowił więc użyć samolotów torpedowych z lotniskowca „Eagle”. Ich załogi miały doświadczenie, a maszyny – choć wolne i przestarzałe na pierwszy rzut oka – mogły zrzucić torpedę z bardzo małej wysokości i z bliska.

Atak 5 lipca 1940 roku

Na początku lipca 1940 roku 813 Dywizjon Fleet Air Arm, lotnictwa Royal Navy, przeniósł się z bazy Dekheila pod Aleksandrią na lądowisko pod Sidi Barrani, blisko granicy libijskiej. Rano 5 lipca port w Tobruku sfotografowała brytyjska łódź latająca Sunderland: stało w nim kilka niszczycieli, torpedowce i kilka statków handlowych. Późnym popołudniem dziewięć Swordfishów z torpedami wystartowało spod Sidi Barrani. Lotnicy RAF z 211 Dywizjonu prowadzili rozpoznanie i zbombardowali lotnisko, a myśliwce 33 Dywizjonu patrolowały nad celem.

Według włoskich relacji alarm ogłoszono o 20:06, ale samoloty wykryto dopiero wtedy, gdy znalazły się nad portem, około 20:20. Większa część załóg niszczycieli nocowała na statkach „Liguria” i „Sabbia”, a na okrętach zostały tylko obsługi działek przeciwlotniczych. Swordfishe, nie napotkawszy myśliwców, zeszły nisko nad wodę i zrzucały torpedy z odległości kilkuset metrów. Atak trwał kilka minut. Pierwsza torpeda trafiła „Zeffiro” w część dziobową, w okolicy komory amunicyjnej; eksplozja przełamała niszczyciel na pół i po około pół godzinie okręt zatonął. Torpeda urwała dziób bliźniaczemu „Euro”, który osadzono na mieliźnie; podniesiony, wrócił do służby dopiero wiosną 1941 roku. Zatonął transportowiec „Manzoni”, a statek „Serenitas” i liniowiec towarzystwa Lloyd Triestino „Liguria” zostały trafione – według brytyjskiej historii oficjalnej „Serenitas” zatonął, według włoskich źródeł osadzono go na mieliźnie. Wszystkie samoloty wróciły do bazy. Cunningham podkreślał w raporcie, że sukces zawdzięczał współpracy z RAF.

Drugi atak: 20 lipca 1940 roku

Dwa tygodnie później Brytyjczycy wrócili. 19 lipca australijski krążownik „Sydney” i brytyjskie niszczyciele pobiły koło przylądka Spada dwa włoskie krążowniki, a uszkodzony „Giovanni delle Bande Nere” uszedł do Libii. Brytyjskie dowództwo sądziło, że schronił się w Tobruku, i jeszcze tego dnia wysłało nad port bombowce Blenheim RAF, a wieczorem samoloty torpedowe. Krążownika w Tobruku nie było – zawinął do Bengazi – ale stały tam niszczyciele „Nembo”, „Ostro” i „Aquilone”, przycumowane w tym samym miejscu co dwa tygodnie wcześniej.

Sześć Swordfishów 824 Dywizjonu, także z „Eagle” i także startujących spod Sidi Barrani, pojawiło się nad portem około 22:30. Noc była pochmurna, ogień przeciwlotniczy silny, więc samoloty długo krążyły, szukając celów. Do ataku przeszły dopiero około 1:30 20 lipca. O 1:32 torpeda trafiła statek „Sereno”, który powoli poszedł na dno. O 1:34 inna trafiła „Ostro” w rejonie rufowej komory amunicyjnej; wybuch i pożar zatopiły niszczyciel w ciągu dziesięciu minut. Według włoskich danych zginęło lub zaginęło 42 członków załogi, a 20 zostało rannych, wśród nich dowódca okrętu. Trzy minuty później torpeda trafiła w śródokręcie „Nembo”, który przewrócił się na burtę i osiadł na płytkim dnie; zginęło 25 marynarzy. Brytyjczycy stracili jeden samolot, który w drodze powrotnej lądował przymusowo na terenie zajętym przez Włochów. Działa z wraków „Nembo” i „Ostro” Włosi zdjęli i ustawili na lądzie w obronie Bardii.

W ciągu dwóch tygodni Swordfishe zatopiły więc w Tobruku trzy niszczyciele i kilka statków, nie tracąc w ataku 5 lipca ani jednej maszyny. Włoska marynarka przekonała się, że port położony tak blisko granicy z Egiptem nie daje okrętom bezpieczeństwa. Brytyjczycy wyciągnęli wniosek odwrotny: niewielka liczba samolotów torpedowych, użyta z zaskoczenia, nocą lub o zmierzchu, może zadać flocie stojącej w porcie straty większe niż cała eskadra krążowników. Cztery miesiące później ta sama myśl, zastosowana na wielką skalę, przyniosła atak na Tarent.

Tobruk rok później: twierdza zaopatrywana z morza

W lipcu 1941 roku w porcie w Tobruku leżały wraki włoskich okrętów, ale tym razem to Brytyjczycy musieli bronić swoich statków przed atakami z powietrza. Twierdzę, otoczoną od kwietnia przez wojska Rommla, zaopatrywała Eskadra Przybrzeżna (Inshore Squadron) Floty Śródziemnomorskiej: niszczyciele, slupy, trałowce, kanonierki, małe statki i barki desantowe. Niszczyciele wychodziły z Aleksandrii tak, by wejść do Tobruku po zmroku, w godzinę czy dwie wyładować amunicję, żywność i uzupełnienia, zabrać rannych i jeńców i przed świtem znaleźć się daleko od brzegu. Żołnierze nazywali tę trasę „Tobruk Ferry”. Na okręty polowały niemieckie bombowce nurkujące Ju 87 i bombowce Ju 88, często osłaniane przez myśliwce Bf 109. Port był regularnie bombardowany i minowany z powietrza. Brytyjskie myśliwce, które w kwietniu wycofano z twierdzy na lotniska w Egipcie, mogły osłaniać okręty głównie na początku i na końcu rejsu; jak pisze brytyjska historia oficjalna, czasem kierowano do tego zadania niemal wszystkie myśliwce na Pustyni Zachodniej.

Lipiec 1941 roku przyniósł kolejne straty. 30 czerwca zatonął zbombardowany australijski niszczyciel „Waterhen”. Według zestawień Royal Navy w pierwszych dniach lipca odpływające z Tobruku niszczyciele „Decoy” i australijski „Stuart” zostały uszkodzone bliskimi wybuchami bomb i musiały iść do remontu. 11 lipca rano, w drodze powrotnej z twierdzy, niemieckie samoloty trafiły niszczyciel „Defender”. Australijski „Vendetta” holował go przez pewien czas, ale okręt zatonął kilka mil na północ od Sidi Barrani; nikt z załogi nie zginął. W nocy z 14 na 15 lipca „Vendetta” został uszkodzony przy nabrzeżu w samym Tobruku, a w nocy z 22 na 23 lipca bomby uszkodziły w porcie niszczyciel „Hero”. Niemieckie samoloty zatopiły też co najmniej dwie barki desantowe wiozące zaopatrzenie wzdłuż wybrzeża. Mimo to dostawy nie ustały: oprócz niszczycieli do twierdzy pływały szybkie stawiacze min „Abdiel” i „Latona”, zdolne zabrać po kilkaset ton ładunku.

Lotnictwo morskie, które rok wcześniej topiło w Tobruku włoskie niszczyciele, walczyło w lipcu 1941 roku gdzie indziej. Swordfishe 830 Dywizjonu z Malty atakowały konwoje płynące do Trypolisu i minowały podejścia do tego portu. Samoloty torpedowe Albacore Fleet Air Arm, działające razem z bombowcami RAF, nocami bombardowały małe porty na wybrzeżu Cyrenajki, przez które wojska Osi dowoziły zaopatrzenie bliżej frontu: Bardię i Darnę. Wody wokół Tobruku pozostały jednak domeną lotnictwa Osi, a każdy rejs „Tobruk Ferry” był ryzykiem.

Miejsce w wojnie

Lipcowe ataki na Tobruk w 1940 roku były jednym z pierwszych dowodów, że stare dwupłatowe Swordfishe potrafią skutecznie razić okręty stojące w porcie, i zapowiedzią nocy pod Tarentem. Pokazały też słabość włoskiej obrony przeciwlotniczej i ryzyko trzymania okrętów w zasięgu brytyjskiego lotnictwa. W styczniu 1941 roku port zdobyli Australijczycy, a w kwietniu stał się oblężoną twierdzą, której Rommel nie zdołał zdobyć szturmem.

Objęcie dowództwa przez Auchinlecka otworzyło nowy rozdział wojny w Afryce Północnej. Odrzucając naciski Londynu na szybką ofensywę, nowy dowódca zyskał czas na odbudowę armii. Latem i jesienią 1941 roku, na żądanie rządu Australii, okręty „Tobruk Ferry” wymieniły większą część garnizonu: w sierpniu przypłynęła do twierdzy polska Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich, a we wrześniu i październiku brytyjska 70 Dywizja Piechoty i czechosłowacki batalion. Wojska na pustyni zorganizowano we wrześniu w 8 Armię, a 18 listopada rozpoczęła się operacja „Crusader”, która pod koniec listopada przyniosła Tobrukowi odsiecz, a w grudniu zmusiła Rommla do odwrotu z Cyrenajki. Sukces okazał się nietrwały: w czerwcu 1942 roku Rommel zdobył Tobruk jednym szturmem, a w sierpniu 1942 roku Churchill odwołał Auchinlecka, tak jak rok wcześniej odwołał Wavella.