Władysław Bartoszewski

Władysław Bartoszewski miał siedemnaście lat, gdy jako noszowy Polskiego Czerwonego Krzyża przeżywał oblężenie Warszawy, i osiemnaście, gdy trafił do Auschwitz. W ciągu następnych czterech lat był kolejno żołnierzem Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej, działaczem katolickiego Frontu Odrodzenia Polski, członkiem Rady Pomocy Żydom „Żegota”, zastępcą kierownika referatu żydowskiego Delegatury Rządu i uczestnikiem powstania warszawskiego. Po wojnie władze komunistyczne dwukrotnie go uwięziły. Stał się potem jednym z najważniejszych kronikarzy okupacji Warszawy, Sprawiedliwym wśród Narodów Świata, a w wolnej Polsce – dwukrotnie ministrem spraw zagranicznych i rzecznikiem pojednania polsko-niemieckiego i polsko-żydowskiego.

Młodość i wrzesień 1939

Urodził się 19 lutego 1922 roku w Warszawie, w rodzinie Władysława i Beaty ze Zbiegniewskich. Chodził do Gimnazjum im. św. Stanisława Kostki, a maturę zdał w liceum Towarzystwa „Przyszłość” w 1939 roku, kilka miesięcy przed wybuchem wojny. Gdy Niemcy napadli na Polskę, uczestniczył w cywilnej obronie stolicy jako noszowy Polskiego Czerwonego Krzyża, zbierając rannych z ulic w czasie obrony Warszawy. Doświadczenie tych tygodni opisał po latach w kronice oblężenia. Od maja 1940 roku pracował w administracji przychodni PCK.

Numer 4427

19 września 1940 roku Bartoszewski został zatrzymany w wielkiej łapance na Żoliborzu – tej samej, w której celowo dał się zatrzymać Witold Pilecki. 22 września obaj znaleźli się w drugim warszawskim transporcie do obozu koncentracyjnego Auschwitz; Bartoszewski dostał numer 4427. Obóz był wtedy przede wszystkim miejscem kaźni Polaków, a śmiertelność w pierwszych miesiącach była ogromna. Po ponad sześciu miesiącach, 8 kwietnia 1941 roku, został zwolniony dzięki staraniom Polskiego Czerwonego Krzyża – w tym okresie Niemcy wypuszczali jeszcze niektórych więźniów.

Za pośrednictwem znajomej nawiązał kontakt ze Związkiem Walki Zbrojnej i latem 1941 roku złożył Biuru Informacji i Propagandy Komendy Głównej sprawozdanie z pobytu w obozie – jedno z wczesnych świadectw o Auschwitz, jakie trafiły do podziemia. Od października 1941 roku studiował polonistykę na tajnym Uniwersytecie Warszawskim.

Biuro Informacji i Propagandy

W sierpniu 1942 roku został żołnierzem Armii Krajowej. Jako „Teofil” – pseudonim wziął od bohatera powieści Jana Parandowskiego „Niebo w płomieniach” – pracował w Wydziale Informacji Biura Informacji i Propagandy KG AK, w dwuosobowym referacie „P-1”, razem z Kazimierzem Moczarskim.

Równocześnie latem 1942 roku związał się z Frontem Odrodzenia Polski, katolicką organizacją konspiracyjną kierowaną przez Zofię Kossak. Od listopada 1942 do września 1943 roku był sekretarzem redakcji jej miesięcznika „Prawda”, a do wiosny 1944 roku redaktorem naczelnym „Prawdy Młodych”, pisma dla młodzieży akademickiej i licealnej. W listopadzie 1942 roku został też zastępcą kierownika Komórki Więziennej Departamentu Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj, która organizowała pomoc dla więźniów, m.in. osadzonych na Pawiaku.

„Żegota” i referat żydowski

Latem 1942 roku Niemcy w czasie wielkiej akcji deportacyjnej wywieźli z warszawskiego getta do Treblinki i zamordowali około 250–300 tysięcy ludzi. Od września 1942 roku Bartoszewski z ramienia FOP uczestniczył w pracach Tymczasowego Komitetu Pomocy Żydom, założonego z inicjatywy Zofii Kossak i Wandy Krahelskiej-Filipowiczowej, a po jego przekształceniu 4 grudnia 1942 roku w Radę Pomocy Żydom „Żegota” przy Delegaturze był jednym z członków jej prezydium; działał w niej do wybuchu powstania warszawskiego. Rada dawała ukrywającym się Żydom pieniądze, fałszywe dokumenty, kwatery i opiekę lekarską, a jej wydziałem dziecięcym kierowała Irena Sendlerowa.

W lutym 1943 roku Bartoszewski został referentem informacyjnym i zastępcą kierownika Referatu Żydowskiego Departamentu Spraw Wewnętrznych Delegatury, którym kierował Witold Bieńkowski. Referat łączył Radę z władzami podziemnymi, zbierał wiadomości o losie Żydów i przekazywał je do Londynu. W kwietniu 1943 roku, po wybuchu powstania w getcie warszawskim, Bartoszewski współorganizował pomoc dla jego uczestników. Po latach mówił, że „Żegota” była jedyną w okupowanej Europie instytucją państwową, która ratowała Żydów, ale zarazem przypominał, że pomoc docierała do tysięcy, a nie do milionów.

Powstanie warszawskie

Od 1 sierpnia 1944 roku Bartoszewski służył w powstaniu jako adiutant dowódcy placówki informacyjno-radiowej „Anna” Kazimierza Ostrowskiego i redaktor naczelny pisma „Wiadomości z Miasta” i „Wiadomości Radiowe”, które docierały z wiadomościami do mieszkańców podzielonego miasta. 20 września otrzymał Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami, 1 października gen. Tadeusz Bór-Komorowski mianował go podporucznikiem, a 4 października został odznaczony Krzyżem Walecznych.

Po kapitulacji powstania opuścił Warszawę 7 października. Działał dalej w BIP KG AK w Krakowie, od listopada 1944 do stycznia 1945 roku był sekretarzem redakcji „Biuletynu Informacyjnego”, a w lutym 1945 roku wrócił do zrujnowanej stolicy i wszedł do pionu informacyjnego organizacji „NIE”, a potem Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, znów pod kierunkiem Moczarskiego.

Więzień PRL

10 października 1945 roku ujawnił przed komisją likwidacyjną AK swoją służbę. Zaczął współpracować z Główną Komisją Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, wykorzystując wiadomości zebrane w konspiracji; w maju 1946 roku wygłosił radiową pogadankę o egzekucjach w Palmirach. Pracował w „Gazecie Ludowej” i wstąpił do opozycyjnego Polskiego Stronnictwa Ludowego Stanisława Mikołajczyka. 15 listopada 1946 roku aresztowano go pod fałszywym zarzutem szpiegostwa; wyszedł w kwietniu 1948 roku dzięki pomocy Zofii Rudnickiej, dawnej współpracowniczki „Żegoty”. Ponownie aresztowany w grudniu 1949 roku, 29 maja 1952 roku został skazany na osiem lat więzienia. W sierpniu 1954 roku, ciężko chory, wyszedł na przerwę w odbywaniu kary, a 2 marca 1955 roku Najwyższy Sąd Wojskowy uznał go za niesłusznie skazanego.

Historyk i świadek

Po 1956 roku pisał w „Stolicy” i „Tygodniku Powszechnym” i stał się jednym z najważniejszych historyków okupacji Warszawy. Wydał m.in. „Warszawski pierścień śmierci 1939–1944” (1967), „Palmiry” (1969) i „1859 dni Warszawy” (1974), a także zbiór relacji o Polakach ratujących Żydów „Ten jest z ojczyzny mojej”; w książce „Prawda o von dem Bachu” opisał zbrodnie Ericha von dem Bacha-Zelewskiego. W 1963 roku w Jerozolimie odebrał w imieniu „Żegoty” wyróżnienie instytutu Yad Vashem, a w 1966 roku otrzymał indywidualnie medal Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Współpracował z Radiem Wolna Europa, był sekretarzem generalnym polskiego PEN Clubu, wykładał na KUL i w Niemczech. Inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa, w latach siedemdziesiątych objęty zakazem druku, działał w opozycji demokratycznej i „Solidarności”; po wprowadzeniu stanu wojennego był internowany do wiosny 1982 roku.

W wolnej Polsce

W latach 1990–1995 był ambasadorem w Austrii, a w 1995 oraz w latach 2000–2001 ministrem spraw zagranicznych. 28 kwietnia 1995 roku, w 50. rocznicę zakończenia wojny, jako jedyny mówca z zagranicy przemawiał na uroczystym posiedzeniu Bundestagu i Bundesratu w Bonn. W latach 1997–2001 był senatorem, od 2001 roku przewodniczył Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, a od 2007 roku był pełnomocnikiem premiera do spraw dialogu międzynarodowego. Otrzymał Order Orła Białego. Zmarł w Warszawie 24 kwietnia 2015 roku i spoczął w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Wojenna droga Bartoszewskiego – od Auschwitz przez BIP i „Żegotę” po powstanie – łączy wątki, które najpełniej pokazują, czym było Polskie Państwo Podziemne: wojsko, administracja i pomoc ludziom skazanym przez okupanta na zagładę.