Koniec konferencji poczdamskiej

Późnym wieczorem 1 sierpnia 1945 roku w pałacu Cecilienhof zebrało się trzynaste i ostatnie posiedzenie plenarne konferencji szefów rządów trzech mocarstw. Obrady, rozpoczęte o 22:40, przeciągnęły się po północy. Prezydent Stanów Zjednoczonych Harry Truman, przywódca Związku Radzieckiego Józef Stalin i nowy premier Wielkiej Brytanii Clement Attlee podpisali dwa dokumenty: obszerny protokół obrad, opatrzony datą 1 sierpnia, oraz krótszy komunikat, ogłoszony światu 2 sierpnia. Razem nazywa się je umową poczdamską. Tak zakończyła się konferencja, którą 17 lipca rozpoczęli Truman, Stalin i Winston Churchill – ostatni szczyt Wielkiej Trójki w czasie wojny.

Kroniki wojny streszczają ten dzień zdaniem, że w umowie poczdamskiej „nakazano” wysiedlenie Niemców ze „wschodniej ćwiartki Niemiec” i z innych krajów Europy Wschodniej. Wymaga ono uściślenia. Mocarstwa nie zarządziły w Poczdamie wysiedleń, lecz uznały, że przesiedlenie do Niemiec ludności niemieckiej „pozostałej w Polsce, Czechosłowacji i na Węgrzech” będzie musiało nastąpić, i zastrzegły, że ma się ono odbywać „w sposób zorganizowany i humanitarny”. Wysiedlenia trwały już wtedy od kilku miesięcy, a mocarstwa wezwały rządy w Warszawie i Pradze oraz Sojuszniczą Komisję Kontroli na Węgrzech do ich wstrzymania do czasu, aż Rada Kontroli przygotuje plan. Ziemie na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej – łącznie mniej więcej czwartą część terytorium Rzeszy z 1937 roku – oddano zaś „pod administrację państwa polskiego”, z wyjątkiem północnej części Prus Wschodnich, która przypadła ZSRR, z zastrzeżeniem, że ostateczne wytyczenie granicy nastąpi na konferencji pokojowej.

Ostatni tydzień obrad

Pierwsza część konferencji skończyła się 25 lipca. Churchill i lider Partii Pracy Attlee polecieli wówczas do Londynu na ogłoszenie wyników wyborów z 5 lipca. 26 lipca okazało się, że laburzyści wygrali wybory z wielką przewagą, Churchill podał się do dymisji, a Attlee został premierem. Tego samego dnia ogłoszono w imieniu Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Chin deklarację poczdamską – ultimatum wzywające Japonię do bezwarunkowej kapitulacji. 28 lipca Attlee wrócił do Poczdamu jako szef delegacji brytyjskiej, a miejsce Anthony’ego Edena zajął nowy minister spraw zagranicznych Ernest Bevin, były przywódca związku zawodowego transportowców i minister pracy w rządzie wojennym. Zmiana w Londynie nie przyniosła zwrotu w polityce brytyjskiej: Attlee uczestniczył w konferencji od początku, a Bevin szybko dał się poznać jako negocjator co najmniej równie twardy wobec Rosjan jak Eden.

Wieczorem 28 lipca, o 22:30, zebrało się dziesiąte posiedzenie plenarne. Stalin poinformował na nim, że Japończycy ponowili prośbę o radzieckie pośrednictwo i o przyjęcie w Moskwie misji księcia Fumimaro Konoe, i odczytał ich notę; Związek Radziecki, który nie podpisał deklaracji poczdamskiej, nadal formalnie zachowywał neutralność. Przez następne dwa dni posiedzeń plenarnych nie było. Stalin – według oficjalnego wyjaśnienia przeziębiony – nie wychodził z rezydencji, a 29 lipca Truman przyjął w Babelsbergu Wiaczesława Mołotowa.

W tych dniach rozstrzygnęły się najtrudniejsze sprawy. Sekretarz stanu James F. Byrnes zaproponował Mołotowowi pakiet, którego części miały zostać przyjęte łącznie albo wcale. Stany Zjednoczone godziły się na granicę polską na Odrze i Nysie Łużyckiej – a więc na pełne żądanie Warszawy i Moskwy, bo jeszcze 29 lipca Amerykanie proponowali linię wzdłuż Nysy Kłodzkiej, zostawiającą Niemcom większą część Dolnego Śląska. W zamian ZSRR miał przyjąć amerykańską formułę reparacji, bez ustalonej z góry kwoty, oraz zgodzić się na wspólne stanowisko w sprawie Włoch i dawnych sojuszników Rzeszy – ich przyszłych traktatów pokojowych i przyjęcia do ONZ. 31 lipca na jedenastym posiedzeniu plenarnym Stalin, po targach o procentowy udział ZSRR w urządzeniach przemysłowych z zachodnich stref, przyjął pakiet. W Poczdamie przebywała wtedy ponownie delegacja Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, z którą rozmawiali amerykańscy i brytyjscy dyplomaci.

1 sierpnia przywódcy zebrali się dwukrotnie: o 16:00 i wieczorem. Uzgadniano ostatnie sformułowania – o niemieckich aktywach zagranicznych, o zbrodniarzach wojennych, o Rumunii i Bułgarii – oraz tekst komunikatu, nad którym od kilku dni pracowała specjalna podkomisja. Stalin chciał na przykład wymienić w komunikacie z nazwiska głównych zbrodniarzy wojennych, z Hermannem Göringiem na czele; Truman i Attlee uważali to za przedwczesne i ostatecznie zapisano jedynie, że pierwsza lista oskarżonych zostanie ogłoszona przed 1 września. Według amerykańskiego zapisu Truman zamknął obrady słowami, że ogłasza konferencję berlińską za zakończoną i ma nadzieję, że następne spotkanie odbędzie się w Waszyngtonie, a Stalin dodał: „Daj Boże”. Do takiego spotkania nigdy nie doszło. Rano 2 sierpnia Truman odleciał z lotniska Gatow do Anglii, w Plymouth zjadł lunch z królem Jerzym VI na pokładzie okrętu HMS „Renown”, po czym wyruszył do kraju na krążowniku USS „Augusta”.

Niemcy pod okupacją

Najobszerniejsza część protokołu dotyczyła Niemiec. Dokument potwierdzał, że najwyższą władzę sprawują w nich – zgodnie z deklaracją berlińską z 5 czerwca – głównodowodzący wojsk czterech mocarstw, każdy w swojej strefie, a w sprawach Niemiec jako całości wspólnie, w Sojuszniczej Radzie Kontroli. Zasady polityczne okresu kontroli streszcza się formułą czterech „D”: demilitaryzacja, denazyfikacja, demokratyzacja i decentralizacja. Niemcy miały zostać całkowicie rozbrojone, a przemysł zbrojeniowy – zlikwidowany; NSDAP i jej organizacje rozwiązane, czynni naziści usunięci z urzędów i ważnych stanowisk, a zbrodniarze wojenni postawieni przed sądem. Przywracano samorząd lokalny i zezwalano na demokratyczne partie polityczne, ale centralnego rządu niemieckiego na razie nie przewidywano – jedynie kilka centralnych departamentów administracyjnych (finansów, transportu, łączności, handlu zagranicznego i przemysłu) pod nadzorem Rady Kontroli.

Zasady gospodarcze zakładały, że w okresie okupacji Niemcy będą traktowane jako jedna całość gospodarcza. Gospodarkę miano zdecentralizować i rozbić nadmierne skupienie siły w kartelach i koncernach, a nacisk położyć na rolnictwo i przemysł pokojowy. Stopa życiowa Niemców nie miała przekraczać przeciętnej w krajach europejskich, z wyłączeniem Wielkiej Brytanii i ZSRR. Ten zapis, wymierzony w potencjał wojenny Rzeszy, zderzył się wkrótce z rzeczywistością zrujnowanego kraju, w którym brakowało żywności i węgla.

Rozdział o reparacjach był owocem kompromisu z 31 lipca. Każde mocarstwo miało zaspokajać swoje roszczenia przede wszystkim we własnej strefie i z niemieckich aktywów zagranicznych. ZSRR otrzymywał dodatkowo z zachodnich stref 15 procent zbędnych dla gospodarki pokojowej urządzeń przemysłowych w zamian za równowartość dostaw żywności, węgla, potażu, drewna i innych towarów ze strefy radzieckiej oraz 10 procent bez żadnej odpłaty. Ilość urządzeń do demontażu miała zostać ustalona w ciągu sześciu miesięcy, a demontaż zakończony w ciągu dwóch lat. Związek Radziecki zrzekał się roszczeń do niemieckich udziałów w przedsiębiorstwach w strefach zachodnich i do złota zdobytego przez wojska zachodnie, a Amerykanie i Brytyjczycy – do udziałów w strefie radzieckiej i do niemieckich aktywów w Bułgarii, Finlandii, Rumunii, na Węgrzech i we wschodniej Austrii. ZSRR zobowiązał się zaspokoić z własnej części roszczenia reparacyjne Polski. Od Austrii postanowiono reparacji nie pobierać.

Niemiecką flotę nawodną – z okrętami w budowie, które dało się ukończyć w ciągu kilku miesięcy – podzielono po równo między trzy mocarstwa. Większość okrętów podwodnych miała zostać zatopiona, a najwyżej trzydzieści zachowanych i podzielonych do celów doświadczalnych. Po równo dzielono też niemiecką flotę handlową, z tym że Wielka Brytania i Stany Zjednoczone miały ze swoich udziałów przekazać statki innym poszkodowanym sojusznikom, a ZSRR ze swojego – Polsce. W sprawie zbrodniarzy wojennych przywódcy odnotowali trwające w Londynie rozmowy czterech mocarstw o sposobie sądzenia głównych zbrodniarzy i zapowiedzieli, że proces powinien się rozpocząć jak najszybciej. Porozumienie londyńskie, które powołało Międzynarodowy Trybunał Wojskowy, podpisano 8 sierpnia, a jesienią rozpoczęły się procesy norymberskie.

Osobny rozdział dotyczył Prus Wschodnich. Konferencja zgodziła się „co do zasady” na radziecki wniosek o ostatecznym przekazaniu ZSRR Królewca z przyległym obszarem, z granicą biegnącą od Zatoki Gdańskiej na północ od Braniewa i Gołdapi do styku granic Litwy, Polski i Prus Wschodnich. Truman i Attlee zobowiązali się poprzeć to rozwiązanie na przyszłej konferencji pokojowej.

Polska i granica na Odrze i Nysie

Rozdział o Polsce otwierała deklaracja, w której trzy mocarstwa „z zadowoleniem” odnotowały utworzenie TRJN, przypomniały, że Wielka Brytania i Stany Zjednoczone uznały go 5 lipca, a rząd RP w Londynie „już nie istnieje”. Majątek państwa polskiego za granicą miał przejść pod kontrolę TRJN, a mocarstwa obiecały pomagać w powrocie do kraju Polaków, którzy tego chcą, w tym żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych i marynarzy floty handlowej, z zastrzeżeniem, że powracający będą mieli takie same prawa jak pozostali obywatele. Odnotowano też zobowiązanie TRJN do przeprowadzenia jak najszybciej „wolnych i nieskrępowanych wyborów” z udziałem wszystkich partii demokratycznych i antynazistowskich oraz do zapewnienia swobody pracy zagranicznym dziennikarzom.

Druga część dotyczyła granicy zachodniej. Mocarstwa przypomniały, że wysłuchały przedstawicieli Krajowej Rady Narodowej i TRJN – delegacji z Bolesławem Bierutem i Stanisławem Mikołajczykiem – i powtórzyły, że ostateczne wytyczenie zachodniej granicy Polski powinno nastąpić przy zawieraniu pokoju. Do tego czasu dawne ziemie niemieckie na wschód od linii biegnącej od Bałtyku tuż na zachód od Świnoujścia, wzdłuż Odry do ujścia zachodniej Nysy i wzdłuż Nysy Łużyckiej do granicy czechosłowackiej, wraz z tą częścią Prus Wschodnich, która nie przypadła ZSRR, i obszarem byłego Wolnego Miasta Gdańska, miały pozostawać „pod administracją państwa polskiego” i nie być traktowane jako część radzieckiej strefy okupacyjnej. Polska administracja działała na tych ziemiach w praktyce już od wiosny; Szczecin, leżący na zachodnim brzegu Odry, Rosjanie przekazali jej 5 lipca, a dokładny przebieg granicy w jego okolicach uzgodniono z władzami radzieckimi dopiero jesienią.

Sformułowanie o „administracji” do czasu konferencji pokojowej stało się źródłem sporu na dziesięciolecia. Władze polskie i radzieckie od początku traktowały je jako ostateczne przyznanie ziem – w Polsce nazwano je wkrótce Ziemiami Odzyskanymi – zachodnie zaś jako rozwiązanie tymczasowe. Konferencja pokojowa z Niemcami nigdy się nie odbyła. Granicę uznała w 1950 roku NRD, w 1970 roku – z zastrzeżeniami – RFN, a ostatecznie potwierdził ją dopiero traktat „2+4” i polsko-niemiecki traktat graniczny z 1990 roku (granica na Odrze i Nysie Łużyckiej).

Przesiedlenie ludności niemieckiej

Z decyzją o granicy wiązał się rozdział o „uporządkowanym przesiedleniu ludności niemieckiej” – w ogłoszonym komunikacie rozdział XIII, w pełnym protokole XII. Trzy rządy uznały w nim, że przesiedlenie do Niemiec ludności niemieckiej lub jej części pozostałej w Polsce, Czechosłowacji i na Węgrzech „będzie musiało zostać przeprowadzone”, i zgodziły się, że wszelkie przesiedlenia powinny przebiegać „w sposób zorganizowany i humanitarny”. Ponieważ napływ milionów ludzi obciążał władze okupacyjne, Rada Kontroli miała najpierw ustalić, ilu Niemców już przybyło i w jakim tempie oraz do których stref można kierować następnych. Do tego czasu rządy Polski i Czechosłowacji oraz Komisję Kontroli na Węgrzech wezwano do wstrzymania dalszych wysiedleń.

Zapis ten nie zapoczątkował wysiedleń, lecz nadał sankcję procesowi, który trwał od miesięcy. Miliony Niemców uciekły lub zostały ewakuowane przed Armią Czerwoną zimą i wiosną 1945 roku. Latem władze polskie i czechosłowackie przeprowadzały tak zwane dzikie wysiedlenia – usuwanie ludności przez wojsko i milicję, często w ciągu kilku godzin, bez zgody mocarstw i w dramatycznych warunkach. Wezwanie z Poczdamu tylko częściowo je zahamowało. 20 listopada 1945 roku Rada Kontroli przyjęła plan przyjęcia 6,65 miliona ludzi, w tym 3,5 miliona z Polski, i od 1946 roku wysiedlenia Niemców prowadzono w sposób zorganizowany. Łącznie ucieczki, ewakuacje i wysiedlenia objęły z całej Europy Środkowo-Wschodniej, według najczęściej podawanych szacunków, 12–14 milionów Niemców. Liczba ofiar pozostaje sporna: dawne szacunki zachodnioniemieckie mówiły o ponad dwóch milionach, nowsze badania historyków niemieckich i polskich – o kilkuset tysiącach potwierdzonych zgonów. Na opuszczone ziemie przybywali zarazem Polacy, w tym przesiedleńcy z ziem wschodnich II Rzeczypospolitej przyłączonych do ZSRR.

Pozostałe postanowienia

Pierwszym punktem protokołu było utworzenie Rady Ministrów Spraw Zagranicznych Wielkiej Brytanii, ZSRR, Chin, Francji i Stanów Zjednoczonych, z siedzibą w Londynie. Jej pierwsze posiedzenie miało się odbyć nie później niż 1 września, a zadaniem było przygotowanie traktatów pokojowych z Włochami, Rumunią, Bułgarią, Węgrami i Finlandią, w dalszej przyszłości także z Niemcami. Mocarstwa zapowiedziały, że po zawarciu traktatów poprą przyjęcie tych państw do Organizacji Narodów Zjednoczonych, a pierwszeństwo dały Włochom. Zastrzegły zarazem, że nie poprą kandydatury Hiszpanii pod rządami generała Franco, którego reżim powstał przy pomocy państw Osi. W sprawie Rumunii, Bułgarii i Węgier zapowiedziano poprawę warunków pracy przedstawicieli zachodnich w tamtejszych komisjach kontroli, przewodniczonych przez Rosjan.

Pozostałe rozdziały były krótkie i w większości odsyłały sprawy do dalszych rozmów. Sprawę rozciągnięcia władzy austriackiego rządu tymczasowego na cały kraj odłożono do wejścia wojsk zachodnich do Wiednia. Uznano, że konwencja z Montreux o cieśninach czarnomorskich wymaga rewizji, i postanowiono, że każde z trzech mocarstw porozmawia o tym bezpośrednio z Turcją. Uzgodniono natychmiastowe wycofanie wojsk alianckich z Teheranu, a o dalszym wycofywaniu się z Iranu miała rozmawiać Rada Ministrów. Losy dawnych kolonii włoskich odłożono do traktatu z Włochami, a sprawę międzynarodowej strefy Tangeru – do konferencji z udziałem Francji. Japonii protokół nie dotyczył: w ostatnim rozdziale odnotowano tylko, że w czasie konferencji odbyły się narady szefów sztabów trzech mocarstw.

Reakcje

Komunikat opublikowano jednocześnie w trzech stolicach 2 sierpnia. Pełny tekst protokołu, z rozdziałami pominiętymi w komunikacie, ogłoszono w Stanach Zjednoczonych dopiero w 1947 roku. Rząd Francji, który do Poczdamu nie zaproszono, otrzymał zaproszenie do Rady Ministrów Spraw Zagranicznych i prośbę o przyjęcie postanowień. W nocie z 7 sierpnia gabinet generała Charles’a de Gaulle’a przyjął zaproszenie, ale zastrzegł, że nie zgadza się z góry na odbudowę centralnego rządu niemieckiego. Francuzi odmówili też przyjmowania w swojej strefie Niemców wysiedlanych ze wschodu. W Radzie Kontroli Francja konsekwentnie blokowała potem tworzenie wspólnych niemieckich departamentów.

W Polsce postanowienia przyjęto jako wielki sukces. Władze podkreślały, że państwo otrzymało Śląsk, Pomorze, ujście Odry i Gdańsk, szeroki dostęp do morza i rekompensatę za utracone na rzecz ZSRR ziemie wschodnie. 16 sierpnia w Moskwie TRJN podpisał z ZSRR umowę o granicy państwowej oraz umowę reparacyjną, na mocy której Polska miała otrzymać 15 procent reparacji przypadających Związkowi Radzieckiemu, a w zamian dostarczać mu węgiel po cenach znacznie niższych od rynkowych. Zachodnie obietnice wolnych wyborów nie miały natomiast żadnego mechanizmu kontroli. W Niemczech, gdzie komunikat ogłoszono w dzienniku urzędowym Rady Kontroli, dokument stał się na długo synonimem utraty ziem wschodnich.

Znaczenie

Umowa poczdamska nie była traktatem pokojowym, lecz zapisem uzgodnień trzech zwycięzców, przyjętych bez udziału Francji, Niemców i Polaków, choć dotyczyły ich wprost. Dała ramy okupacji Niemiec, przyznała Polsce i ZSRR ziemie na wschodzie Rzeszy, usankcjonowała wysiedlenie milionów Niemców i powołała Radę Ministrów Spraw Zagranicznych, która w latach 1946–1947 przygotowała traktaty pokojowe z sojusznikami Rzeszy. Wiele kwestii pozostawiła jednak otwartych lub ujętych w kompromisowe formuły, które każda ze stron mogła odczytywać po swojemu. Reparacje ze stref oznaczały w praktyce osobną politykę gospodarczą w każdej z nich, a zasada jedności gospodarczej Niemiec szybko pozostała na papierze. W ciągu dwóch lat spory o realizację postanowień poczdamskich doprowadziły do zerwania współpracy w Radzie Kontroli, podziału Niemiec i zimnej wojny.

Konferencja zamykała też epokę Wielkiej Trójki. Ani Truman, ani Attlee nigdy więcej nie spotkali się ze Stalinem. W chwili podpisania protokołu wojna na Dalekim Wschodzie trwała, a Truman wracał do kraju z decyzją o użyciu bomby atomowej już podjętą. Rząd japoński zbył deklarację poczdamską, a Związek Radziecki szykował się do przystąpienia do wojny, zgodnie z tajnym zobowiązaniem z Jałty. Postanowienia, które w nocy z 1 na 2 sierpnia dotyczyły jeszcze tylko Europy, w ciągu kilku następnych tygodni zostały uzupełnione przez decyzje kończące wojnę w Azji.